Ta wersja została wyodrębniona z manuskryptu Dicke Luft i tematycznie uporządkowana na potrzeby strony internetowej. Porządkuje 221 przypisów końcowych w kategorie treściowe. Niektóre przypisy zawierają kilka źródeł; dlatego jest to uporządkowana lista przypisów końcowych, a nie zdeduplikowana bibliografia całościowa.
Nie znaleziono pasujących przypisów końcowych.
Wnętrza pojazdów, mobilność i źródła spalania
13 przypisów końcowych
Przypis końcowy 1
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dodatków do tworzyw sztucznych oraz emisji VOC/SVOC z elementów wnętrz pojazdów.
Svobodová, P., Jílková, S. R., Kohoutek, J., Audy, O., Šenk, P., Melymuk, L. (2025). High levels of flame retardants in vehicle dust indicate ongoing use of brominated and organophosphate flame retardants in vehicle interiors. Environmental Monitoring and Assessment, 197, 396.
(
https://doi.org/10.1007/s10661-025-13822-z
)
Przypis końcowy 2
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zależnego od temperatury wzrostu emisji we wnętrzach pojazdów.
Wang, H., Zheng, J., Yang, T., He, Z., Zhang, P., Liu, X., Zhang, M., Sun, L., Yu, X., Zhao, J., Liu, X., Xu, B., Tong, L., Xiong, J. (2020). Predicting the emission characteristics of VOCs in a simulated vehicle cabin environment based on small-scale chamber tests: Parameter determination and validation. Environment International, 142, 105817.
(
https://doi.org/10.1016/j.envint.2020.105817
)
Przypis końcowy 3
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące mikroplastiku i cząstek ścierania w powietrzu wewnątrz pojazdów.
Abbasi, S., Alirezazadeh, M., Razeghi, N., Rezaei, M., Pourmahmood, H., Dehbandi, R., Rastegari Mehr, M., Yavar Ashayeri, S., Oleszczuk, P., Turner, A. (2022). Microplastics captured by snowfall: A study in Northern Iran. Science of the Total Environment, 822, 153451.
(
https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2022.153451
)
Yakovenko, N., Pérez-Serrano, L., Segur, T., Hagelskjaer, O., Margenat, H., Le Roux, G., Sonke, J. E. (2025). Human exposure to PM10 microplastics in indoor air. PLOS ONE, 20(7), e0328011.
(
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0328011
)
Przypis końcowy 4
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące nierównomiernego rozkładu powietrza oraz możliwego większego obciążenia na tylnych siedzeniach pojazdów.
Chang, T.-B., Sheu, J.-J., Huang, J.-W., Lin, Y.-S., Chang, C.-C. (2018). Development of a CFD model for simulating vehicle cabin indoor air quality. Transportation Research Part D: Transport and Environment, 62, 433–440.
(
https://doi.org/10.1016/j.trd.2018.03.018
)
Tran, P. T. M., Kalairasan, M., Beshay, P. F. R., Balasubramanian, R. (2024). In-car occupants' exposure to airborne fine particles under different ventilation settings: Practical implications. Atmospheric Environment, 318, 120271.
(
https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2023.120271
)
Przypis końcowy 5
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące szybko rosnącego obciążenia w niekorzystnych warunkach wewnątrz pojazdu.
Salthammer, T., Uhde, E. (Hrsg.) (2009). Organic Indoor Air Pollutants: Occurrence, Measurement, Evaluation. 2nd completely revised edition. Wiley-VCH, Weinheim.
World Health Organization. Regional Office for Europe. (2010). WHO guidelines for indoor air quality: selected pollutants. WHO Regional Office for Europe. ISBN 978-92-890-0213-4
Grundstein, A., Meentemeyer, V., Dowd, J. (2009). Maximum vehicle cabin temperatures under different meteorological conditions. International Journal of Biometeorology, 53(3), 255–261.
(
https://doi.org/10.1007/s00484-009-0211-x
)
Przypis końcowy 53
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące strat paliwa przez parowanie podczas postoju i w zamkniętych garażach.
United States Environmental Protection Agency (2001). Control of Evaporative Emissions from New and In-Use Portable Gasoline Containers, U.S. Environmental Protection Agency, Washington, D.C.
California Air Resources Board (2014). Evaporative Emissions from On-Road and Small Off-Road Gasoline Engines and Equipment, California Air Resources Board, Sacramento.
Przypis końcowy 54
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące odgazowujących składników benzyny i ich akumulacji w pomieszczeniach, takich jak garaże.
Batterman, S., Jia, C., Hatzivasilis, G. (2007). Migration of volatile organic compounds from attached garages to residences: a major exposure source. Environmental Research, 104(2), 224–240.
(
https://doi.org/10.1016/j.envres.2006.05.008
)
World Health Organization. (2010). WHO Guidelines for Indoor Air Quality: Selected Pollutants. WHO Regional Office for Europe, Copenhagen.
Przypis końcowy 58
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ograniczonego dopływu świeżego powietrza w nowoczesnych systemach wentylacji pojazdów i jego skutków dla powietrza w kabinie.
Atkinson, W., Macrae, W. R. H., Mathur, G. D. (2017). The Impact of Increased Air Recirculation on Interior Cabin Air Quality. SAE Technical Paper 2017-01-0169.
(
https://doi.org/10.4271/2017-01-0169
)
Jung, H. S., Grady, M. L., Victoroff, T., Miller, A. L. (2017). Simultaneously reducing CO2 and particulate exposures via fractional recirculation of vehicle cabin air. Atmospheric Environment, 160, 11–18.
(
https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2017.04.014
)
Przypis końcowy 145
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zwiększonego uwalniania zanieczyszczeń przy wilgotnym lub niekorzystnie spalanym drewnie.
Guerrero, F., Yáñez, K., Vidal, V., Cereceda-Balic, F. (2019). Effects of wood moisture on emission factors for PM2.5, particle numbers and particulate-phase PAHs from Eucalyptus globulus combustion using a controlled combustion chamber for emissions. Science of the Total Environment, 648, 737–744.
(
https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2018.08.057
)
Shen, G., Xue, M., Wei, S., Chen, Y., Zhao, Q., Li, B., Wu, H., Tao, S. (2013). Influence of fuel moisture, charge size, feeding rate and air ventilation conditions on the emissions of PM, OC, EC, parent PAHs, and their derivatives from residential wood combustion. Journal of Environmental Sciences, 25(9), 1808–1816
Przypis końcowy 147
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zespołu pieczenia jamy ustnej oraz omawianych lokalnych czynników drażniących.
European Academies’ Science Advisory Council (EASAC) (2018). Commentary on Forest Bioenergy and Carbon Neutrality. EASAC, 15.06.2018.
Przypis końcowy 148
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zespołu pieczenia jamy ustnej oraz omawianych lokalnych czynników drażniących.
Nussbaumer, T., Czasch, C., Klippel, N., Johansson, L., Tullin, C. (2019). Effect of Stove Technology and Combustion Conditions on Gas and Particulate Emissions from Residential Biomass Combustion. Environmental Science & Technology, 53(4), 2209–2219.
(
https://doi.org/10.1021/acs.est.8b05020
)
Przypis końcowy 149
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zwiększonego uwalniania zanieczyszczeń przy wilgotnym lub niekorzystnie spalanym drewnie.
Bundesministerium für Umwelt, Klimaschutz, Naturschutz und nukleare Sicherheit (BMUKN). Verordnung über kleine und mittlere Feuerungsanlagen (1. BImSchV), § 3 Abs. 1: Brennstoffe nach Paragraph 3 Absatz 1.
Przypis końcowy 206
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ograniczonego dopływu świeżego powietrza w nowoczesnych systemach wentylacji pojazdów i jego skutków dla powietrza w kabinie.
Knibbs, L. D., de Dear, R. J., Atkinson, S. E. (2018). Carbon dioxide accumulation inside vehicles: The effect of ventilation and driving conditions. Science of the Total Environment, 610–611, 1448–1456.
(
https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2017.08.105
)
Powietrze wewnętrzne, wentylacja i CO₂
52 przypisy końcowe
Przypis końcowy 6
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące nierównomiernego rozkładu powietrza oraz możliwego większego obciążenia na tylnych siedzeniach pojazdów.
Przypis końcowy 7
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące nierównomiernego rozkładu powietrza oraz możliwego większego obciążenia na tylnych siedzeniach pojazdów.
Satish, U., Mendell, M. J., Shekhar, K., Hotchi, T., Sullivan, D., Streufert, S., Fisk, W. J. (2012). Is CO2 an indoor pollutant? Direct effects of low-to-moderate CO2 concentrations on human decision-making performance. Environmental Health Perspectives, 120(12), 1671–1677.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1104789
)
Bailey, J. E., Argyropoulos, S. V., Kendrick, A. H., Nutt, D. J. (2013). Carbon dioxide inhalation as a human experimental model of panic: The relationship between emotions and cardiovascular physiology. Biological Psychology, 92(2), 331–337.
(
https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2013.06.004
)
Woods, S. W., Charney, D. S., Goodman, W. K., Heninger, G. R. (1988). Carbon dioxide-induced anxiety: Behavioral, physiologic, and biochemical effects of carbon dioxide in patients with panic disorders and healthy subjects. Archives of General Psychiatry, 45(1), 43–52.
Przypis końcowy 10
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące bólów głowy lub migreny oraz możliwych wyzwalaczy związanych z powietrzem.
National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH). (2019). NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards: Carbon dioxide. Centers for Disease Control and Prevention. Letzte Überarbeitung: 30. Oktober 2019.
Seppänen, O. A., Fisk, W. J., Mendell, M. J. (1999). Association of ventilation rates and CO₂ concentrations with health and other responses in commercial and institutional buildings. Indoor Air, 9(4), 226–252.
(
https://doi.org/10.1111/j.1600-0668.1999.00003.x
)
Satish, U., Mendell, M. J., Shekhar, K., Hotchi, T., Sullivan, D., Streufert, S., Fisk, W. J. (2012). Is CO₂ an indoor pollutant? Direct effects of low-to-moderate CO₂ concentrations on human decision-making performance. Environmental Health Perspectives, 120(12), 1671–1677.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1104789
)
Przypis końcowy 11
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące rozróżnienia między powoli spadającym poziomem tlenu a szybko rosnącym CO₂ w pomieszczeniach.
Hall, J. E., Hall, M. E. (2021). Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. 14. Auflage. Elsevier. ISBN 978-0-323-59712-8
Przypis końcowy 12
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
Satish, U., Mendell, M. J., Shekhar, K., Hotchi, T., Sullivan, D., Streufert, S., Fisk, W. J. (2012). Is CO₂ an indoor pollutant? Direct effects of low-to-moderate CO₂ concentrations on human decision-making performance. Environmental Health Perspectives, 120(12), 1671–1677.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1104789
)
Allen, J. G., MacNaughton, P., Satish, U., Santanam, S., Vallarino, J., Spengler, J. D. (2016). Associations of cognitive function scores with carbon dioxide, ventilation, and volatile organic compound exposures in office workers: A controlled exposure study of green and conventional office environments. Environmental Health Perspectives, 124(6), 805–812.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1510037
)
Przypis końcowy 13
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące możliwych mieszanin zanieczyszczeń w słabo wentylowanych piwnicach.
Zhu, S., Li, K., Xue, Y., et al. (2022). Vertically-resolved indoor measurements of air pollution during Chinese cooking. Environmental Science and Ecotechnology, 12, 100200.
(
https://doi.org/10.1016/j.ese.2022.100200
)
Price, D. J., Arthur, Z. A., Wallace, L. M. M., et al. (2021). Spatial and temporal scales of variability for indoor air constituents. Communications Chemistry, 4, 107.
(
https://doi.org/10.1038/s42004-021-00548-5
)
Mavrakis, A., Mitsakou, C., Hatzianastassiou, N., et al. (2014). Indoor air quality in a bar/restaurant before and after the smoking ban in Athens, Greece. Science of the Total Environment, 476–477, 136–143.
(
https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2013.11.129
)
Przypis końcowy 15
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
Wainman, T., Zhang, J., Weschler, C. J., Lioy, P. J. (2000). Ozone and limonene in indoor air: a source of submicron particle exposure. Environmental Health Perspectives, 108(12), 1139–1145.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.001081139
)
Przypis końcowy 16
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
Satish, U., Mendell, M. J., Shekhar, K., Hotchi, T., Sullivan, D., Streufert, S., Fisk, W. J. (2012). Is CO₂ an indoor pollutant? Direct effects of low-to-moderate CO₂ concentrations on human decision-making performance. Environmental Health Perspectives, 120(12), 1671–1677.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1104789
)
Allen, J. G., MacNaughton, P., Satish, U., Santanam, S., Vallarino, J., Spengler, J. D. (2016). Associations of cognitive function scores with carbon dioxide, ventilation, and volatile organic compound exposures in office workers: A controlled exposure study of green and conventional office environments. Environmental Health Perspectives, 124(6), 805–812.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1510037
)
Leibold, N. K., Viechtbauer, W., Goossens, L., De Cort, K., Griez, E. J., Myin-Germeys, I., Steinbusch, H. W. M., van den Hove, D. L. A., Schruers, K. R. J. (2013). Carbon dioxide inhalation as a human experimental model of panic: The relationship between emotions and cardiovascular physiology. Biological Psychology, 94(2), 331–340.
(
https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2013.06.004
)
Przypis końcowy 17
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące substancji zapachowych w środkach czyszczących i piorących oraz ich możliwego błędnego postrzegania jako „świeżości”.
Vehviläinen, T., Lindholm, H., Rintamäki, H., Pääkkönen, R., Hirvonen, A., Niemi, O., Vinha, J. (2016). High indoor CO₂ concentrations in an office environment increases the transcutaneous CO₂ level and sleepiness during cognitive work. Journal of Occupational and Environmental Hygiene, 13(1), 19–29.
(
https://doi.org/10.1080/15459624.2015.1076160
)
Pandit, J. J., Mohan, R. M., Paterson, N. D., Poulin, M. J. (2007). Cerebral blood flow sensitivities to CO₂ measured with steady-state and modified rebreathing methods. Respiratory Physiology & Neurobiology, 159(1), 34–44.
(
https://doi.org/10.1016/j.resp.2007.05.007
)
Brothers, R. M., Lucas, R. A. I., Zhu, Y.-S., Crandall, C. G., Zhang, R. (2014). Cerebral vasomotor reactivity: steady-state versus transient changes in carbon dioxide tension. Experimental Physiology, 99(11), 1499–1510.
(
https://doi.org/10.1113/expphysiol.2014.081190
)
Przypis końcowy 18
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące naturalnych i związanych ze starzeniem emisji z drewna.
Singer, B. C., Destaillats, H., Hodgson, A. T., Nazaroff, W. W. (2006). Cleaning products and air fresheners: Emissions and resulting concentrations of glycol ethers and terpenoids. Indoor Air, 16(3), 179–191.
(
https://doi.org/10.1111/j.1600-0668.2005.00414.x
)
Przypis końcowy 19
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące możliwych mieszanin zanieczyszczeń w słabo wentylowanych piwnicach.
Wainman, T., Zhang, J., Weschler, C. J., Lioy, P. J. (2000). Ozone and limonene in indoor air: A source of submicron particle exposure. Environmental Health Perspectives, 108(12), 1139–1145.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.001081139
)
Przypis końcowy 21
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące substancji zapachowych w środkach czyszczących i piorących oraz ich możliwego błędnego postrzegania jako „świeżości”.
Cain, W. S., Leaderer, B. P., Isseroff, R., Berglund, L. G., Huey, R. J., Lipsitt, E. D., Perlman, D. (1992). Adaptation to indoor air pollution. Environment International, 18(1), 43–54.
(
https://doi.org/10.1016/0160-4120(92)90209-M
)
Przypis końcowy 26
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące bólów głowy lub migreny oraz możliwych wyzwalaczy związanych z powietrzem.
Elser, H., Kruse, C. F. G., Schwartz, B. S., Casey, J. A. (2024). The Environment and Headache: a Narrative Review. Current Environmental Health Reports, 11(2), 184–203.
(
https://doi.org/10.1007/s40572-024-00449-4
)
Wang, J., Norbäck, D., Hedlund, U., Sundell, J., Hägerhed-Engman, L. (2021). The home environment in a nationwide sample of multi-family buildings in Sweden: associations with ocular, nasal, throat and dermal symptoms, headache, and fatigue among adults. Indoor Air, 31(4), 1135–1147.
(
https://doi.org/10.1111/ina.12787
)
Przypis końcowy 28
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące wartości orientacyjnych CO₂ i oceny sytuacji wentylacyjnej w pomieszczeniach.
Allen, J. G., MacNaughton, P., Satish, U., Santanam, S., Vallarino, J., Spengler, J. D. (2016). Associations of Cognitive Function Scores with Carbon Dioxide, Ventilation, and Volatile Organic Compound Exposures in Office Workers: A Controlled Exposure Study of Green and Conventional Office Environments. Environmental Health Perspectives, 124(6), 805–812.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1510037
)
Satish, U., Mendell, M. J., Shekhar, K., Hotchi, T., Sullivan, D., Streufert, S., Fisk, W. J. (2012). Is CO2 an Indoor Pollutant? Direct Effects of Low-to-Moderate CO2 Concentrations on Human Decision-Making Performance. Environmental Health Perspectives, 120(12), 1671–1677.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1104789
)
Przypis końcowy 29
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ekspozycji na pył zawieszony i skutków zdrowotnych.
Baudet, A., Baurès, E., Blanchard, O., Le Cann, P., Gangneux, J.-P., Florentin, A. (2022). Indoor Carbon Dioxide, Fine Particulate Matter and Total Volatile Organic Compounds in Private Healthcare and Elderly Care Facilities. Toxics, 10(3), 136.
(
https://doi.org/10.3390/toxics10030136
)
Przypis końcowy 30
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące emisji VOC z przedmiotów codziennego użytku i materiałów wewnętrznych.
Strøm-Tejsen, P., Zukowska, D., Wargocki, P., Wyon, D. P. (2016). The effects of bedroom air quality on sleep and next-day performance. Indoor Air, 26(5), 679–686.
(
https://doi.org/10.1111/ina.12254
)
Przypis końcowy 37
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące szybko rosnącego CO₂ oraz pogorszenia uczenia się lub wydajności w klasach szkolnych.
Satish, U., Mendell, M. J., Shekhar, K., Hotchi, T., Sullivan, D., Streufert, S., Fisk, W. J. (2012). Is CO₂ an Indoor Pollutant? Direct Effects of Low-to-Moderate CO₂ Concentrations on Human Decision-Making Performance. Environmental Health Perspectives, 120(12), 1671–1677.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1104789
)
Allen, J. G., MacNaughton, P., Satish, U., Santanam, S., Vallarino, J., Spengler, J. D. (2016). Associations of Cognitive Function Scores with Carbon Dioxide, Ventilation, and Volatile Organic Compound Exposures in Office Workers: A Controlled Exposure Study of Green and Conventional Office Environments. Environmental Health Perspectives, 124(6), 805–812
Petersen, S., Jensen, K. L., Pedersen, A. L. S., Rasmussen, H. S. (2016). The effect of increased classroom ventilation rate indicated by reduced CO₂ concentration on the performance of schoolwork by children. Indoor Air, 26(3), 366–379.
(
https://doi.org/10.1111/ina.12210
)
Przypis końcowy 38
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące pleśni, czynników budynkowych oraz związanej ze zdrowiem percepcji pomieszczeń.
Twardella, D., Matzen, W., Lahrz, T., Burghardt, R., Spegel, H., Hendrowarsito, L., Frenzel, A. C., Fromme, H. (2012). Effect of classroom air quality on students’ concentration: results of a cluster-randomized cross-over experimental study. Indoor Air, 22(5), 378–387.
(
https://doi.org/10.1111/j.1600-0668.2012.00774.x
)
Myhrvold, A. N., Olsen, E., Lauridsen, O. (1996). Indoor environment in schools – pupils’ health and performance in regard to CO₂ concentrations. In Proceedings of Indoor Air ’96: The 7th International Conference on Indoor Air Quality and Climate (Vol. 4, S. 369–374), Nagoya, Japan
Przypis końcowy 39
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące poznawczych skutków podwyższonych stężeń CO₂.
Chen, X., Zhang, X., de Dear, R., Li, B., Cao, B., Huang, L., Zhang, Y. (2023). Short-term exposure to indoor carbon dioxide and cognitive task performance: A systematic review and meta-analysis. Building and Environment, 237, 110331.
(
https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2023.110331
)
Przypis końcowy 45
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ograniczeń i skutków ubocznych oczyszczaczy powietrza oraz technik filtracji.
Maximoff, S. N., Mittal, R., Kaushik, A., Dhau, J. S. (2023). Performance evaluation of activated carbon sorbents for indoor air purification during normal and wildfire events. Chemosphere, 329, 138551.
(
https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2022.138551
)
Przypis końcowy 47
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące obciążenia VOC i działania drażniącego w pralniach, łazienkach i pomieszczeniach sanitarnych.
Przypis końcowy 49
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące poznawczych skutków podwyższonych stężeń CO₂.
Allen, J. G., MacNaughton, P., Satish, U., Santanam, S., Vallarino, J., Spengler, J. D. (2016). Associations of Cognitive Function Scores with Carbon Dioxide, Ventilation, and Volatile Organic Compound Exposures in Office Workers: A Controlled Exposure Study of Green and Conventional Office Environments. Environmental Health Perspectives, 124(6), 805–812.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1510037
)
Satish, U., Mendell, M. J., Shekhar, K., Hotchi, T., Sullivan, D., Streufert, S., Fisk, W. J. (2012). Is CO₂ an Indoor Pollutant? Direct Effects of Low-to-Moderate CO₂ Concentrations on Human Decision-Making Performance. Environmental Health Perspectives, 120(12), 1671–1677.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1104789
)
Przypis końcowy 51
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące możliwych mieszanin zanieczyszczeń w słabo wentylowanych piwnicach.
World Health Organization. (2010). WHO Guidelines for Indoor Air Quality: Selected Pollutants. Formaldehyde. WHO Regional Office for Europe, Copenhagen.
Przypis końcowy 74
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
World Health Organization (2021). WHO Global Air Quality Guidelines: Particulate Matter (PM₂.₅ and PM₁₀), Ozone, Nitrogen Dioxide, Sulfur Dioxide and Carbon Monoxide, World Health Organization, Genf.
Przypis końcowy 86
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zespołu pieczenia jamy ustnej oraz omawianych lokalnych czynników drażniących.
Kalangara, J. P., Galor, A., Levitt, R. C., Felix, E. R., Alegret, R., Sarantopoulos, C. D. (2016). Burning Eye Syndrome: Do Neuropathic Pain Mechanisms Underlie Chronic Dry Eye? Pain Medicine, 17(4), 746–755.
(
https://doi.org/10.1093/pm/pnv070
)
Hempel-Jørgensen, A., Kjaergaard, S. K., Mølhave, L., Hudnell, K. H. (1999). Sensory eye irritation in humans exposed to mixtures of volatile organic compounds. Archives of Environmental Health, 54(6), 416–424.
(
https://doi.org/10.1080/00039899909603373
)
Jheng, Y.-T., Chuang, K.-C., Chen, C.-C., Lin, C.-C. (2023). Indoor air pollution and human ocular diseases: Associated contaminants and underlying pathological mechanisms. Chemosphere, 311(Pt 2), 137037.
(
https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2022.137037
)
Przypis końcowy 93
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące chemicznych produktów wtórnych reakcji VOC z ozonem lub innymi utleniaczami.
Wolkoff, P., Nielsen, G. D. (2020). Indoor air chemistry: Terpene reaction products and airway effects. International Journal of Hygiene and Environmental Health, 224, 113439.
(
https://doi.org/10.1016/j.ijheh.2020.113439
)
Coleman, B. K., Lunden, M. M., Destaillats, H., Nazaroff, W. W. (2008). Secondary organic aerosol from ozone-initiated reactions with terpene-rich household products. Atmospheric Environment, 42(35), 8234–8245.
(
https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2008.07.031
)
Przypis końcowy 120
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące koncepcji wentylacji i wymagań budowlanych dla szczelnych budynków.
Chrysikou, E. (2019). Psychiatric Institutions and the Physical Environment: Combining Medical Architecture Methodologies and Architectural Morphology to Increase Our Understanding. Journal of Healthcare Engineering, 2019, 4076259.
(
https://doi.org/10.1155/2019/4076259
)
World Health Organization. Regional Office for Europe. (2009). WHO guidelines for indoor air quality: dampness and mould. World Health Organization. Regional Office for Europe.
Przypis końcowy 128
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
Kruza, M., Lewis, A. C., Morrison, G. C., Carslaw, N. (2017). Impact of surface ozone interactions on indoor air chemistry: A modeling study. Indoor Air, 27(5), 1001–1011.
(
https://doi.org/10.1111/ina.12381
)
Chen, C., Zhao, B. (2011). Review of relationship between indoor and outdoor particles: I/O ratio, infiltration factor and penetration factor. Atmospheric Environment, 45(2), 275–288.
(
https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2010.09.048
)
Przypis końcowy 133
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
Seppänen, O. A., Fisk, W. J., Mendell, M. J. (1999). Association of ventilation rates and CO2 concentrations with health and other responses in commercial and institutional buildings. Indoor Air, 9(4), 226–252.
(
https://doi.org/10.1111/j.1600-0668.1999.00003.x
)
Satish, U., Mendell, M. J., Shekhar, K., Hotchi, T., Sullivan, D., Streufert, S., Fisk, W. J. (2012). Is CO2 an indoor pollutant? Direct effects of low-to-moderate CO2 concentrations on human decision-making performance. Environmental Health Perspectives, 120(12), 1671–1677.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1104789
)
Przypis końcowy 134
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dolegliwości grypopodobnych bez potwierdzonego wykrycia wirusa.
World Health Organization. Regional Office for Europe. (2010). WHO guidelines for indoor air quality: selected pollutants. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe. ISBN 9789289002134
Przypis końcowy 144
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
World Health Organization, Regional Office for Europe. (2009). WHO guidelines for indoor air quality: dampness and mould. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe. ISBN 978-92-890-4168-3 Sundell, J., Levin, H., Nazaroff, W. W., Cain, W. S., Fisk, W. J., Grimsrud, D. T., Gyntelberg, F., Li, Y., Persily, A. K., Pickering, A. C., Samet, J. M., Spengler, J. D., Taylor, S. T., & Weschler, C. J. (2011). Ventilation rates and health: multidisciplinary review of the scientific literature. Indoor Air, 21(3), 191–204.
(
https://doi.org/10.1111/j.1600-0668.2010.00703.x
)
Przypis końcowy 150
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące podstaw fizjologii oddychania i wchłaniania substancji przenoszonych drogą powietrzną.
Occupational Safety and Health Administration (OSHA). OSHA Technical Manual (OTM), Section II: Chapter 3 – Technical Equipment: Oxygen Sensors and Oxygen-Deficient Atmospheres. U.S. Department of Labor, Washington, D.C.
Przypis końcowy 155
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
Przypis końcowy 156
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące regulacji apetytu, otyłości oraz możliwych chemikaliów środowiskowych jako czynników wpływu.
O'Driscoll, B. R., Howard, L. S., Earis, J., Mak, V.; British Thoracic Society Emergency Oxygen Guideline Group (2017). BTS guideline for oxygen use in adults in healthcare and emergency settings. Thorax, 72(Suppl 1), ii1–ii90.
(
https://doi.org/10.1136/thoraxjnl-2016-209729
)
Przypis końcowy 157
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
Lüthi, D., Le Floch, M., Bereiter, B., Blunier, T., Barnola, J.-M., Siegenthaler, U., Raynaud, D., Jouzel, J., Fischer, H., Kawamura, K., Stocker, T. F. (2008). High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present. Nature, 453, 379–382.
(
https://doi.org/10.1038/nature06949
)
Przypis końcowy 158
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
Etheridge, D. M., Steele, L. P., Langenfelds, R. L., Francey, R. J., Barnola, J.-M., Morgan, V. I. (1996). Natural and anthropogenic changes in atmospheric CO2 over the last 1000 years from air in Antarctic ice and firn. Journal of Geophysical Research: Atmospheres, 101(D2), 4115–4128.
(
https://doi.org/10.1029/95JD03410
)
Przypis końcowy 168
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące możliwych mieszanin zanieczyszczeń w słabo wentylowanych piwnicach.
WHO Regional Office for Europe (2009). WHO guidelines for indoor air quality: dampness and mould. World Health Organization Regional Office for Europe, Copenhagen.
Przypis końcowy 169
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące nierównomiernego rozkładu powietrza oraz możliwego większego obciążenia na tylnych siedzeniach pojazdów.
Morawska, L., Allen, J., Bahnfleth, W., Bluyssen, P. M., Boerstra, A., Buonanno, G., Cao, J., Dancer, S. J., Floto, A., Franchimon, F., Greenhalgh, T., Haworth, C., Hogeling, J., Isaxon, C., Jimenez, J. L., Kurnitski, J., Li, Y., Loomans, M., Marks, G., Marr, L. C., Mazzarella, L., Melikov, A. K., Miller, S., Milton, D. K., Nazaroff, W., Nielsen, P. V., Noakes, C., Peccia, J., Prather, K., Querol, X., Sekhar, C., Seppänen, O., Tanabe, S.-I., Tang, J. W., Tellier, R., Tham, K. W., Wargocki, P., Wierzbicka, A., Yao, M. (2021). A paradigm shift to combat indoor respiratory infection. Science, 372(6543), 689–691.
(
https://doi.org/10.1126/science.abg2025
)
Przypis końcowy 170
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące pleśni, czynników budynkowych oraz związanej ze zdrowiem percepcji pomieszczeń.
Seppänen, O. A., Fisk, W. J., Mendell, M. J. (1999). Association of ventilation rates and CO2 concentrations with health and other responses in commercial and institutional buildings. Indoor Air, 9(4), 226–252.
(
https://doi.org/10.1111/j.1600-0668.1999.00003.x
)
Przypis końcowy 176
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dodatków do tworzyw sztucznych oraz emisji VOC/SVOC z elementów wnętrz pojazdów.
Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (BUND) (2011). Kitas sind überdurchschnittlich hoch mit Weichmachern belastet – Hintergrundinformationen zur BUND-Aktion „Kitas unter der Lupe – Zukunft ohne Gift“. Stand: 22. März 2011.
Fromme, H., Lahrz, T., Kraft, M., Fembacher, L., Dietrich, S., Sievering, S., Burghardt, R., Schuster, R., Bolte, G., Völkel, W. (2013). Phthalates in German daycare centers: Occurrence in air and dust and the excretion of their metabolites by children (LUPE 3). Environment International, 61, 64–72.
(
https://doi.org/10.1016/j.envint.2013.09.006
)
Fromme, H., Lahrz, T., Piloty, M., Gebhart, H., Oddoy, A., Rüden, H. (2004). Occurrence of phthalates and musk fragrances in indoor air and dust from apartments and kindergartens in Berlin (Germany). Indoor Air, 14(3), 188–195.
(
https://doi.org/10.1111/j.1600-0668.2004.00223.x
)
Przypis końcowy 183
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące emisji i chemii wtórnej związanej ze środkami czyszczącymi i dezynfekcyjnymi.
Siegel, J. A., Waring, M. S., Wells, J. R. (2011). Secondary organic aerosol formation from ozone reactions with single terpenoids and terpenoid mixtures. Atmospheric Environment, 45(25), 4235–4242.
(
https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2011.05.001
)
Przypis końcowy 185
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
Morrison, G. C., Nazaroff, W. W. (2002). Ozone interactions with carpet: Secondary emissions of aldehydes. Environmental Science & Technology, 36(10), 2185–2192.
(
https://doi.org/10.1021/es0113089
)
Przypis końcowy 187
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące nierównomiernego rozkładu powietrza oraz możliwego większego obciążenia na tylnych siedzeniach pojazdów.
Riley, M., Siriwardena, A. N., Hoyle, S. A. (2022). A rapid review of the impact of increasing airtightness on indoor air quality. Journal of Building Engineering, 57, 104798.
(
https://doi.org/10.1016/j.jobe.2022.104798
)
Przypis końcowy 191
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące pleśni, czynników budynkowych oraz związanej ze zdrowiem percepcji pomieszczeń.
Martin, E., Khan, T., Chasar, D., Sonne, J., Rosenberg, S. I., Antonopoulos, C. A., Metzger, C. E., Chan, W. R., Singer, B., Lubliner, M. (2020). Characterization of Mechanical Ventilation Systems in New US Homes: What Types of Systems Are Out There and Are They Functioning as Intended? ACEEE Summer Study on Energy Efficiency in Buildings / FSEC Energy Research Center, Report FSEC-PF-484-20
Przypis końcowy 192
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące pleśni, czynników budynkowych oraz związanej ze zdrowiem percepcji pomieszczeń.
Moore, M. (2016). The Case for Mechanical Ventilation and Air Tightness Requirements in Florida. Home Ventilating Institute.
Przypis końcowy 200
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
World Health Organization. (2010). WHO guidelines for indoor air quality: selected pollutants. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe. ISBN 978-92-890-0213-4
Allen, J. G., MacNaughton, P., Satish, U., Santanam, S., Vallarino, J., Spengler, J. D. (2016). Associations of cognitive function scores with carbon dioxide, ventilation, and volatile organic compound exposures in office workers: A controlled exposure study of green and conventional office environments. Environmental Health Perspectives, 124(6), 805–812. D. E., Balmes, J. R., Cowl, C. T., De Matteis, S., Jung, S.-H., Mortimer, K., Perez-Padilla, R., Rice, M. B., Riojas-Rodriguez, H., Sood, A., Thurston, G. D., To, T., Vanker, A., Wuebbles, D. J. (2019). Air pollution and noncommunicable diseases: A review by the Forum of International Respiratory Societies’ Environmental Committee, Part 1: The damaging effects of air pollution. Chest, 155(2), 409–416.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1510037Schraufnagel , https://doi.org/10.1016/j.chest.2018.10.042
)
Przypis końcowy 202
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące wartości orientacyjnych CO₂ i oceny sytuacji wentylacyjnej w pomieszczeniach.
Ad-hoc-Arbeitsgruppe Innenraumrichtwerte der Innenraumlufthygiene-Kommission des Umweltbundesamtes und der Obersten Landesgesundheitsbehörden. (2008). Gesundheitliche Bewertung von Kohlendioxid in der Innenraumluft. Bundesgesundheitsblatt – Gesundheitsforschung – Gesundheitsschutz, 51, 1358–1369.
(
https://doi.org/10.1007/s00103-008-0707-2
)
Przypis końcowy 203
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące wartości orientacyjnych CO₂ i oceny sytuacji wentylacyjnej w pomieszczeniach.
Satish, U., Mendell, M. J., Shekhar, K., Hotchi, T., Sullivan, D., Streufert, S., Fisk, W. J. (2012). Is CO₂ an indoor pollutant? Direct effects of low-to-moderate CO₂ concentrations on human decision-making performance. Environmental Health Perspectives, 120(12), 1671–1677.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1104789
)
Allen, J. G., MacNaughton, P., Satish, U., Santanam, S., Vallarino, J., Spengler, J. D. (2016). Associations of cognitive function scores with carbon dioxide, ventilation, and volatile organic compound exposures in office workers: A controlled exposure study of green and conventional office environments. Environmental Health Perspectives, 124(6), 805–812.
(
https://doi.org/10.1289/EHP140
)
Przypis końcowy 204
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
Umweltbundesamt. (2008). Gesundheitliche Bewertung von Kohlendioxid in der Innenraumluft – Mitteilungen der Ad-hoc-Arbeitsgruppe Innenraumrichtwerte der Innenraumlufthygiene-Kommission (IRK) des Umweltbundesamtes und der Obersten Landesgesundheitsbehörden, Umweltbundesamt, Dessau-Roßlau.
Persily, A., de Jonge, L. (2017). Carbon Dioxide Generation Rates for Building Occupants, Wiley-Blackwell, Hoboken, 868–879.
Przypis końcowy 205
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
Seppänen, O. A., Fisk, W. J., Mendell, M. J. (1999). Association of ventilation rates and CO₂ concentrations with health and other responses in commercial and institutional buildings. Indoor Air, 9(4), 226–252.
(
https://doi.org/10.1111/j.1600-0668.1999.00003.x
)
Przypis końcowy 207
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dopływu świeżego powietrza, wzrostu CO₂ oraz skutków zdrowotnych lub poznawczych w pomieszczeniach.
Karanasiou, A., Viana, M., Querol, X., Moreno, T., de Leeuw, F. (2014). Assessment of personal exposure to particulate air pollution during commuting in European cities—recommendations and policy implications. Science of the Total Environment, 490, 785–797.
(
https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2014.05.036
)
de Nazelle, A., Bode, O., Orjuela, J. P. (2022). How can ventilation be improved on public transportation buses? Insights from CO₂ measurements. Environment International, 161, 107109. T., Reche, C., Rivas, I., Minguillón, M. C., Martins, V., Vargas, C., Buonanno, G., Parga, J., Pandolfi, M., Brines, M., Ealo, M., Fonseca, A. S., Amato, F., Sosa, G., Capdevila, M., de Miguel, E., Querol, X., Gibbons, W. (2015). Urban air quality comparison for bus, tram, subway and pedestrian commutes in Barcelona. Environmental Research, 142, 495–510.
(
https://doi.org/10.1016/j.envint.2021.107109Moreno , https://doi.org/10.1016/j.envres.2015.07.022
)
Przypis końcowy 221
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące szybko rosnącego CO₂ oraz pogorszenia uczenia się lub wydajności w klasach szkolnych.
Ad-hoc-Arbeitsgruppe Innenraumrichtwerte der Innenraumlufthygiene-Kommission des Umweltbundesamtes. (2008). Gesundheitliche Bewertung von Kohlendioxid in der Innenraumluft. Bundesgesundheitsblatt – Gesundheitsforschung – Gesundheitsschutz, 51, 1358–1369.
(
https://doi.org/10.1007/s00103-008-0707-2
)
VOC, materiały, substancje zapachowe i chemia powietrza wewnętrznego
31 przypisów końcowych
Przypis końcowy 8
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące obciążenia VOC i działania drażniącego w pralniach, łazienkach i pomieszczeniach sanitarnych.
Wolkoff, P., Schneider, T., Kildesø, J., Degerth, R., Jaroszewski, M., Schunk, H. (1998). Risk in cleaning: Chemical and physical exposure. Science of the Total Environment, 215(1–2), 135–156.
(
https://doi.org/10.1016/S0048-9697(98)00110-7
)
Przypis końcowy 9
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zespołu pieczenia jamy ustnej oraz omawianych lokalnych czynników drażniących.
Wolkoff, P., Wilkins, C. K., Clausen, P. A., Nielsen, G. D. (2006). Organic compounds in office environments – sensory irritation, odor, measurements and the role of reactive chemistry. Indoor Air, 16(1), 7–19.
(
https://doi.org/10.1111/j.1600-0668.2005.00393.x
)
Przypis końcowy 14
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące obciążenia VOC i działania drażniącego w pralniach, łazienkach i pomieszczeniach sanitarnych.
Waring, M. S., Wells, J. R. (2020). The atmospheric chemistry of indoor environments. Environmental Science: Processes & Impacts, 22(10), 1808–1841.
(
https://doi.org/10.1039/C9EM00386J
)
Przypis końcowy 20
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące substancji zapachowych w środkach czyszczących i piorących oraz ich możliwego błędnego postrzegania jako „świeżości”.
Przypis końcowy 46
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące obciążenia VOC i działania drażniącego w pralniach, łazienkach i pomieszczeniach sanitarnych.
Schwarz, A., Coggon, M. M., Zhou, Y., Vibenholt, A., Jorgensen, S., Delaval, T. V., Hellweg, S., Lamkaddam, H., Slowik, J. G., Prévôt, A. S. H., Li, Z. (2023). Removal of volatile organic compounds by mobile air cleaners: Dynamics, limitations, and possible side effects. Building and Environment, 240, 110541.
(
https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2023.110541
)
Przypis końcowy 50
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące emisji VOC z przedmiotów codziennego użytku i materiałów wewnętrznych.
Zhang, J., Ding, X., Hou, Y., Li, L., Ri, A., Choi, K., Dong, S. (2022). Indoor VOCs exposure induced Parkinson-like behaviors through autophagy dysfunction and NLRP3 inflammasome-mediated neuroinflammation. Journal of Hazardous Materials, 440, 129818.
(
https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2022.129818
)
Zheng, J., Wu, M., Pang, Y., Liu, Q., Liu, Y., Jin, X., Tang, J., Bao, L., Niu, Y., Zheng, Y., Zhang, R. (2024). Interior decorative volatile organic compounds exposure induces sleep disorders through aberrant branched chain amino acid transaminase 2 mediated glutamatergic signaling resulting from a neuroinflammatory cascade. Science of the Total Environment, 934, 173254.
(
https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2024.173254
)
Przypis końcowy 70
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące emisji VOC z przedmiotów codziennego użytku i materiałów wewnętrznych.
Gore, A. C., Chappell, V. A., Fenton, S. E., Flaws, J. A., Nadal, A., Prins, G. S., Toppari, J., Zoeller, R. T. (2015). EDC-2: The Endocrine Society’s Second Scientific Statement on Endocrine-Disrupting Chemicals. Endocrine Reviews, 36(6), E1–E150.
(
https://doi.org/10.1210/er.2015-1010
)
Przypis końcowy 71
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące emisji VOC z przedmiotów codziennego użytku i materiałów wewnętrznych.
World Health Organization, United Nations Environment Programme. (2013). State of the science of endocrine disrupting chemicals 2012. World Health Organization
Kahn, L. G., Philippat, C., Nakayama, S. F., Slama, R., Trasande, L. (2020). Endocrine-disrupting chemicals: implications for human health. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 8(8), 703–718.
(
https://doi.org/10.1016/S2213-8587(20)30129-7
)
Przypis końcowy 91
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zespołu pieczenia jamy ustnej oraz omawianych lokalnych czynników drażniących.
Steinemann, A. C., MacGregor, I. C., Gordon, S. M., Gallagher, L. G., Davis, A. L., Ribeiro, D. S., Wallace, L. A. (2011). Fragranced consumer products: Chemicals emitted, ingredients unlisted. Environmental Impact Assessment Review, 31(3), 328–333.
(
https://doi.org/10.1016/j.eiar.2010.08.002
)
Steinemann, A., Nematollahi, N. (2020). Migraine headaches and fragranced consumer products: an international population-based study. Air Quality, Atmosphere & Health, 13(4), 387–390.
(
https://doi.org/10.1007/s11869-020-00807-9
)
Coleman, B. K., Lunden, M. M., Destaillats, H., Nazaroff, W. W. (2008). Secondary organic aerosol from ozone-initiated reactions with terpene-rich household products. Atmospheric Environment, 42(35), 8234–8245.
(
https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2008.07.031
)
Przypis końcowy 140
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące obciążenia VOC i działania drażniącego w pralniach, łazienkach i pomieszczeniach sanitarnych.
Antonelli, M., Donelli, D., Barbieri, G., Valussi, M., Maggini, V., Firenzuoli, F. (2020). Forest Volatile Organic Compounds and Their Effects on Human Health: A State-of-the-Art Review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(18), 6506.
(
https://doi.org/10.3390/ijerph17186506
)
Przypis końcowy 151
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące podstaw fizjologii oddychania i wchłaniania substancji przenoszonych drogą powietrzną.
Przypis końcowy 152
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące mikroplastiku i cząstek ścierania w powietrzu wewnątrz pojazdów.
Miller, M. R., Raftis, J. B., Langrish, J. P., McLean, S. G., Samutrtai, P., Connell, S. P., Wilson, S., Vesey, A. T., Fokkens, P. H. B., Boere, A. J. F., Krystek, P., Campbell, C. J., Hadoke, P. W. F., Donaldson, K., Cassee, F. R., Newby, D. E., Duffin, R., Mills, N. L. (2017). Inhaled nanoparticles accumulate at sites of vascular disease. ACS Nano, 11(5), 4542–4552.
(
https://doi.org/10.1021/acsnano.6b08551
)
Cao, G., Cai, Z. (2023). Getting Health Hazards of Inhaled Nano/Microplastics into Focus: Expectations and Challenges. Environmental Science & Technology, 57(9), 3099–3101.
(
https://doi.org/10.1021/acs.est.3c00029
)
Christou, A., Giechaskiel, B., Olofsson, U., Grigoratos, T. (2025). Review of Health Effects of Automotive Brake and Tyre Wear Particles. Toxics, 13(4), 301.
(
https://doi.org/10.3390/toxics13040301
)
Cho, H., Kim, K., Han, Y.-J., Park, Y.-H., Lee, S.-B., Song, M. (2023). Metal contents and size distributions of brake and tire wear particles dispersed in the near-road environment. Science of the Total Environment, 883, 163561.
(
https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.163561
)
Collins, D. B., Farmer, D. K. (2020). Indoor secondary organic aerosols: Towards an improved representation of their formation and composition in models. Atmospheric Environment, 240, 117784.
(
https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2020.117784
)
Przypis końcowy 153
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące dodatków do tworzyw sztucznych oraz emisji VOC/SVOC z elementów wnętrz pojazdów.
Weschler, C. J., Salthammer, T., Fromme, H. (2008). Partitioning of phthalates among the gas phase, airborne particles and settled dust in indoor environments. Atmospheric Environment, 42(7), 1449–1460.
(
https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2007.11.014
)
Weschler, C. J., Morrison, G. C., Bekö, G., Koch, H. M., Salthammer, T., Schripp, T., Toftum, J., Clausen, G. (2018). Inhalation and Dermal Uptake of Particle and Gas-Phase Phthalates—A Human Exposure Study. Environmental Science & Technology, 52(21), 12792–12800.
(
https://doi.org/10.1021/acs.est.8b03761
)
Przypis końcowy 154
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące obciążenia VOC i działania drażniącego w pralniach, łazienkach i pomieszczeniach sanitarnych.
Brugnone, F., Perbellini, L., Faccini, G. B., Pasini, F., Danzi, B., Maranelli, G., Romeo, L., Gobbi, M., Zedde, A. (1989). Benzene in the blood and breath of normal people and occupationally exposed workers. American Journal of Industrial Medicine, 16(4), 385–399.
(
https://doi.org/10.1002/ajim.4700160406
)
Wigaeus, E., Holm, S., Åstrand, I. (1981). Exposure to acetone. Uptake and elimination in man. Scandinavian Journal of Work, Environment & Health, 7(2), 84–94.
(
https://doi.org/10.5271/sjweh.2561
)
Przypis końcowy 159
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące metabolizmu VOC i możliwych toksycznych produktów pośrednich.
Bhardwaj, P., Rai, N., Kumari, K., Baurai, V. A., Chaurasia, A. K., Kumar, A., Abbas, M., Khan, F., Kumar, V., & Singh, L. (2021). A review of environmental occurrence, toxicity, biotransformation and biomonitoring of volatile organic compounds. Environmental Chemistry and Ecotoxicology, 3, 91–116.
(
https://doi.org/10.1016/j.enceco.2021.01.001
)
Dorne, J. L. C. M. (2007). Human variability in hepatic and renal elimination: implications for risk assessment. Journal of Applied Toxicology, 27(5), 411–420.
(
https://doi.org/10.1002/jat.1255
)
Przypis końcowy 160
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące emisji z materiałów, środków czyszczących, substancji zapachowych i reakcji chemicznych w pomieszczeniach.
Maia, M. L., Sousa, S., Pestana, D., Faria, A., Teixeira, D., Delerue-Matos, C., Domingues, V. F., & Calhau, C. (2022). Impact of brominated flame retardants on lipid metabolism: An in vitro approach. Environmental Pollution, 294, 118639.
(
https://doi.org/10.1016/j.envpol.2021.118639
)
Pelch, K. E., Carll, A. P., Phillips, C. L., Nagel, S. C. (2022). The role of adipose tissue analysis on environmental pollutants biomonitoring in women: The European scenario. Science of the Total Environment, 806, 150922.
(
https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.150922
)
Przypis końcowy 161
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące mikroplastiku i cząstek ścierania w powietrzu wewnątrz pojazdów.
Peters, A., Veronesi, B., Calderón-Garcidueñas, L., Gehr, P., Chen, L. C., Geiser, M., Reed, W., Rothen-Rutishauser, B., Schürch, S., Schulz, H. (2006). Translocation and potential neurological effects of fine and ultrafine particles: a critical update. Particle and Fibre Toxicology, 3, 13.
(
https://doi.org/10.1186/1743-8977-3-13
)
Elder, A., Gelein, R., Silva, V., Feikert, T., Opanashuk, L., Carter, J., Potter, R., Maynard, A., Ito, Y., Finkelstein, J., Oberdörster, G. (2006). Translocation of inhaled ultrafine manganese oxide particles to the central nervous system. Environmental Health Perspectives, 114(8), 1172–1178.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.9030
)
Li, J., Wang, H. (2023). Selective organ targeting nanoparticles: from design to clinical translation. Nanoscale Horizons, 8, 1155–1173.
(
https://doi.org/10.1039/D3NH00145H
)
Delaney, S., Rodriguez, C., Sarrett, S. M., Dayts, E. J., Zeglis, B. M., Keinänen, O. (2023). Unraveling the in vivo fate of inhaled micro- and nanoplastics with PET imaging. Science of the Total Environment, 904, 166320.
(
https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.166320
)
Przypis końcowy 162
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące mikroplastiku i cząstek ścierania w powietrzu wewnątrz pojazdów.
Nihart, A. J., Valenzuela, C. A., Karey, E., Hlavaty, C., Wellman, M., Petersen, C., Poon, Y. F., Wang, Y., Del Rio-Guerra, R., Cobb, K., Martínez-Morata, I., Morales-DelaCruz, X., Campen, M. J. (2025). Bioaccumulation of microplastics in decedent human brains. Nature Medicine, 31, 1114–1119.
(
https://doi.org/10.1038/s41591-024-03453-1
)
Przypis końcowy 163
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące możliwych mieszanin zanieczyszczeń w słabo wentylowanych piwnicach.
Uppu, R. M., Cueto, R., Squadrito, G. L., Pryor, W. A. (1995). What does ozone react with at the air/lung interface? Model studies using human red blood cell membranes. Archives of Biochemistry and Biophysics, 319(1), 257–266.
(
https://doi.org/10.1006/abbi.1995.1290
)
Umansky, C., et al. (2022). Endogenous formaldehyde scavenges cellular glutathione resulting in redox disruption and cytotoxicity. Nature Communications, 13, Article 893.
(
https://doi.org/10.1038/s41467-022-28242-7
)
Teng, S., Beard, K., Pourahmad, J., Moridani, M., Easson, E., Poon, R., O’Brien, P. J. (2001). The formaldehyde metabolic detoxification enzyme systems and molecular cytotoxic mechanism in isolated rat hepatocytes. Chemico-Biological Interactions, 130–132, 285–296.
(
https://doi.org/10.1016/S0009-2797(00)00272-6
)
Przypis końcowy 164
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące możliwych mieszanin zanieczyszczeń w słabo wentylowanych piwnicach.
International Agency for Research on Cancer. (2012). Formaldehyde. In: A review of human carcinogens: Chemical agents and related occupations. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Vol. 100F, 401–435. Lyon: International Agency for Research on Cancer.
Przypis końcowy 171
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące emisji z materiałów, środków czyszczących, substancji zapachowych i reakcji chemicznych w pomieszczeniach.
Kim, S., Hong, S.-H., Bong, C.-K., Cho, M.-H. (2015). Characterization of air freshener emission: the potential health effects. Journal of Toxicological Sciences, 40(5), 535–550.
(
https://doi.org/10.2131/jts.40.535
)
Hagvall, L., Bäcktorp, C., Svensson, S., Nyman, G., Börje, A., Karlberg, A.-T. (2007). Fragrance Compound Geraniol Forms Contact Allergens on Air Exposure. Identification and Quantification of Oxidation Products and Effect on Skin Sensitization. Chemical Research in Toxicology, 20(5), 807–814.
(
https://doi.org/10.1021/tx700017v
)
Warburton, T., Grange, S. K., Hopkins, J. R., Andrews, S. J., Lewis, A. C., Owen, N., Jordan, C., Adamson, G., Xia, B. (2023). The impact of plug-in fragrance diffusers on residential indoor VOC concentrations. Environmental Science: Processes & Impacts, 25, 805–817.
(
https://doi.org/10.1039/D2EM00444E
)
Przypis końcowy 172
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące emisji z materiałów, środków czyszczących, substancji zapachowych i reakcji chemicznych w pomieszczeniach.
Przypis końcowy 173
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące pleśni, czynników budynkowych oraz związanej ze zdrowiem percepcji pomieszczeń.
Kim, S., Hong, S.-H., Bong, C.-K., Cho, M.-H. (2015). Characterization of air freshener emission: the potential health effects. The Journal of Toxicological Sciences, 40(5), 535–550.
(
https://doi.org/10.2131/jts.40.535
)
Warburton, T., Grange, S. K., Hopkins, J. R., Andrews, S. J., Lewis, A. C., Owen, N., Jordan, C., Adamson, G., Xia, B. (2023). The impact of plug-in fragrance diffusers on residential indoor VOC concentrations. Environmental Science: Processes & Impacts, 25, 805–817.
(
https://doi.org/10.1039/D2EM00444E
)
Dalton, P., Claeson, A.-S., Horenziak, S. (2020). The Impact of Indoor Malodor: Historical Perspective, Modern Challenges, Negative Effects, and Approaches for Mitigation. Atmosphere, 11(2), 126.
(
https://doi.org/10.3390/atmos11020126
)
Przypis końcowy 177
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące emisji z materiałów, środków czyszczących, substancji zapachowych i reakcji chemicznych w pomieszczeniach.
Lyche, J. L., Gutleb, A. C., Bergman, Å., Eriksen, G. S., Murk, A. J., Saunders, M., Skaare, J. U. (2009). Reproductive and developmental toxicity of phthalates. Journal of Toxicology and Environmental Health, Part B, 12(4), 225–249.
(
https://doi.org/10.1080/10937400903094091
)
Qian, Y., Shao, H., Ying, X., Huang, W., Hua, Y. (2020). The Endocrine Disruption of Prenatal Phthalate Exposure in Mother and Offspring. Frontiers in Public Health, 8, 366.
(
https://doi.org/10.3389/fpubh.2020.00366
)
Przypis końcowy 182
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące emisji i chemii wtórnej związanej ze środkami czyszczącymi i dezynfekcyjnymi.
Singer, B. C., Coleman, B. K., Destaillats, H., Hodgson, A. T., Lunden, M. M., Weschler, C. J., Nazaroff, W. W. (2006). Indoor secondary pollutants from cleaning product and air freshener use in the presence of ozone. Atmospheric Environment, 40(35), 6696–6710.
(
https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2006.06.005
)
Przypis końcowy 184
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące emisji z materiałów, środków czyszczących, substancji zapachowych i reakcji chemicznych w pomieszczeniach.
Tang, X., Misztal, P. K., Nazaroff, W. W., Goldstein, A. H. (2024). Does green mean clean? Volatile organic emissions from regular versus green cleaning products. Environmental Science: Processes & Impacts, 26(2), 206–220.
(
https://doi.org/10.1039/D3EM00439B
)
Przypis końcowy 186
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące emisji z materiałów, środków czyszczących, substancji zapachowych i reakcji chemicznych w pomieszczeniach.
Zheng, G., Filippelli, G. M., Salamova, A. (2020). Increased Indoor Exposure to Commonly Used Disinfectants during the COVID-19 Pandemic. Environmental Science & Technology Letters, 7(10), 760–765.
(
https://doi.org/10.1021/acs.estlett.0c00587
)
Zhang, X., Shen, Y., Yang, F., Dzakpasu, M., Wang, X. C. (2021). Increased disinfection byproducts in the air resulting from intensified disinfection during the COVID-19 pandemic. Journal of Hazardous Materials, 418, 126249.
(
https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2021.126249
)
Eggers, M., Baumann, A., Lilienthal, N., Steinmann, E., Steinmann, J., Hübner, N.-O., Rabenau, H. F., Weinheimer, V., Schwebke, I. (2022). Desinfektionsmittel in der COVID (Corona Virus Disease)-19-Pandemie: eine Herausforderung. Bundesgesundheitsblatt - Gesundheitsforschung - Gesundheitsschutz, 65(1), 86–95.
(
https://doi.org/10.1007/s00103-021-03457-z
)
Przypis końcowy 188
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące krytyki bilansu klimatycznego spalania drewna.
Wang, H., Zhang, R., Kong, H., Wang, K., Sun, L., Yu, X., Zhao, J., Xiong, J., Tran, P. T. M., Balasubramanian, R. (2024). Long-term emission characteristics of VOCs from building materials. Journal of Hazardous Materials, 480, 136337.
(
https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2024.136337
)
Przypis końcowy 189
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące pleśni, czynników budynkowych oraz związanej ze zdrowiem percepcji pomieszczeń.
Przypis końcowy 217
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące podstaw fizjologii oddychania i wchłaniania substancji przenoszonych drogą powietrzną.
Przypis końcowy 218
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące obciążenia VOC i działania drażniącego w pralniach, łazienkach i pomieszczeniach sanitarnych.
Roster, C. A., Ferrari, J. R., Jurkat, M. P. (2016). The dark side of home: Assessing possession ‘clutter’ on subjective well-being. Journal of Environmental Psychology, 46, 32–41.
(
https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2016.03.003
)
Dodson, R. E., Perovich, L. J., Covaci, A., Van den Eede, N., Ionas, A. C., Dirtu, A. C., Brody, J. G., Rudel, R. A. (2017). Consumer Product Chemicals in Indoor Dust: A Quantitative Meta-analysis of U.S. Studies. Environmental Science & Technology, 51(2), 1069–1079.
(
https://doi.org/10.1021/acs.est.6b02023
)
Psychika, stres, depresja, lęk, samobójstwo i zachowanie
27 przypisów końcowych
Przypis końcowy 22
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące senności dziennej oraz roli czynników środowiskowych i stylu życia.
Calhoun, S. L., Vgontzas, A. N., Fernandez-Mendoza, J., Mayes, S. D., Tsaoussoglou, M., Rodriguez-Muñoz, A., Bixler, E. O. (2019). Prevalence and correlates of hypersomnolence symptoms in US teens. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 58(7), 712–720.
(
https://doi.org/10.1016/j.jaac.2018.09.435
)
Wang, Z.-Y., Liu, Z.-Z., Jia, C.-X., Liu, X. (2019). Age at menarche, menstrual problems, and daytime sleepiness in Chinese adolescent girls. Sleep, 42(6), zsz061.
(
https://doi.org/10.1093/sleep/zsz061
)
Przypis końcowy 35
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Moloney, F., Amini, J., Sinyor, M., Schaffer, A., Lanctôt, K. L., Mitchell, R. H. B. (2024). Sex Differences in the Global Prevalence of Nonsuicidal Self-Injury in Adolescents: A Meta-Analysis. JAMA Network Open, 7(6), e2415406.
(
https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.15406
)
Xiao, Q., Song, X., Huang, L., Hou, D., Huang, X. (2022). Global prevalence and characteristics of non-suicidal self-injury between 2010 and 2021 among a non-clinical sample of adolescents: A meta-analysis. Frontiers in Psychiatry, 13, 912441.
(
https://doi.org/10.3389/fpsyt.2022.912441
)
Przypis końcowy 36
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Xiao, Q., Song, X., Huang, L., Hou, D., Huang, X. (2022). Global prevalence and characteristics of non-suicidal self-injury between 2010 and 2021 among a non-clinical sample of adolescents: A meta-analysis. Frontiers in Psychiatry, 13, 912441.
(
https://doi.org/10.3389/fpsyt.2022.912441
)
Przypis końcowy 55
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zespołu pieczenia jamy ustnej oraz omawianych lokalnych czynników drażniących.
Merikangas, K. R., He, J.-P., Burstein, M., Swanson, S. A., Avenevoli, S., Cui, L., Benjet, C., Georgiades, K., Swendsen, J. (2010). Lifetime Prevalence of Mental Disorders in U.S. Adolescents: Results from the National Comorbidity Survey Replication–Adolescent Supplement (NCS-A). Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 49(10), 980–989.
(
https://doi.org/10.1016/j.jaac.2010.05.017
)
Przypis końcowy 56
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zespołu pieczenia jamy ustnej oraz omawianych lokalnych czynników drażniących.
Robert Koch-Institut. (2018). Psychische Auffälligkeiten bei Kindern und Jugendlichen in Deutschland – Querschnittergebnisse aus KiGGS Welle 2 und Trends. Journal of Health Monitoring, 3(3), 37–45.
(
https://doi.org/10.17886/RKI-GBE-2018-077
)
Przypis końcowy 59
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące epidemiologicznej klasyfikacji samobójstw i kryzysów samobójczych.
Xu, J. Q., Murphy, S. L., Kochanek, K. D., Arias, E. (2025). Deaths: Final Data for 2023. National Vital Statistics Reports, 74(10). National Center for Health Statistics.
UNICEF. (2021). The State of the World’s Children 2021: On My Mind – Promoting, protecting and caring for children’s mental health. Europe regional brief. UNICEF.
Przypis końcowy 72
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące regulacji apetytu, otyłości oraz możliwych chemikaliów środowiskowych jako czynników wpływu.
Thayer, K. A., Heindel, J. J., Bucher, J. R., Gallo, M. A. (2012). Role of environmental chemicals in diabetes and obesity: a National Toxicology Program workshop review. Environmental Health Perspectives, 120(6), 779–789.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.1104597
)
De Coster, S., van Larebeke, N. (2012). Endocrine-disrupting chemicals: associated disorders and mechanisms of action. Journal of Environmental Public Health, 2012, 713696.
(
https://doi.org/10.1155/2012/713696
)
Rönn, M., Lind, L., Örberg, J., Kullberg, J., Söderberg, S., Larsson, A., Johansson, L., Ahlström, H., Lind, P. M. (2014). Bisphenol A is related to circulating levels of adiponectin, leptin and ghrelin, but not to fat mass or fat distribution in humans. Chemosphere, 112, 42–48.
(
https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2014.03.042
)
Przypis końcowy 75
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Hartman, D. E. (1998). Missed diagnoses and misdiagnoses of environmental toxicant exposure: The psychiatry of toxic exposure and multiple chemical sensitivity. Psychiatric Clinics of North America, 21(3), 659–670.
(
https://doi.org/10.1016/S0193-953X(05)70030-7
)
nstitute of Medicine. (1988). The Cause for Concern: An Analysis of the Problem. In: Role of the Primary Care Physician in Occupational and Environmental Medicine. Washington, DC: National Academies Press.
Frank, A. L., Schumann, S. H., Roberts, E. M., et al. (2011). Integrating Environmental Health Into Medical Education. American Journal of Preventive Medicine, 41(4 Suppl 3), S296–S301.
(
https://doi.org/10.1016/j.amepre.2011.06.007
)
Kligler, B., Pinto Zipp, G., Rocchetti, C., Secic, M., Ihde, E. S. (2021). The impact of integrating environmental health into medical school curricula: a survey-based study. BMC Medical Education, 21, 40.
(
https://doi.org/10.1186/s12909-020-02458-x
)
Przypis końcowy 79
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące szumów usznych i możliwych powiązań z obciążeniami środowiskowymi.
Kleinjung, T., Peter, N., Schecklmann, M., Langguth, B. (2024). The Current State of Tinnitus Diagnosis and Treatment: a Multidisciplinary Expert Perspective. Journal of the Association for Research in Otolaryngology, 25(5), 413–425.
(
https://doi.org/10.1007/s10162-024-00960-3
)
Langguth, B., De Ridder, D., Schlee, W., Kleinjung, T. (2024). Tinnitus: Clinical Insights in Its Pathophysiology—A Perspective. Journal of the Association for Research in Otolaryngology, 25(3), 249–258.
(
https://doi.org/10.1007/s10162-024-00939-0
)
Elgoyhen, A. B., Langguth, B., De Ridder, D., Vanneste, S. (2015). Tinnitus: perspectives from human neuroimaging. Nature Reviews Neuroscience, 16, 632–642.
(
https://doi.org/10.1038/nrn4003
)
Makar, S. K., Mukundan, G., Gore, G., Kantamaneni, K., Prabhu, P. (2017). Current perspectives of tinnitus and its therapeutic options. European Geriatric Medicine, 8(2), 121–126.
(
https://doi.org/10.1016/j.eurger.2015.01.004
)
Przypis końcowy 82
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Shumway, N. K., Cole, E., Heins Fernandez, K. (2016). Neurocutaneous disease: Neurocutaneous dysesthesias. Journal of the American Academy of Dermatology, 74(2), 215–228.
(
https://doi.org/10.1016/j.jaad.2015.04.059
)
Smyth, D., Kramarz, C., Carr, A. S., Rossor, A. M., Lunn, M. P. T. (2023). Toxic neuropathies: a practical approach. Practical Neurology, 23(2), 120–130.
(
https://doi.org/10.1136/pn-2022-003444
)
Przypis końcowy 96
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Di Tella, M., Castelli, L. (2018). Psychological impact of fibromyalgia: current perspectives. Psychology Research and Behavior Management, 11, 117–127.
(
https://doi.org/10.2147/PRBM.S178240
)
Przypis końcowy 97
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Jurado-Priego, L. N., Cueto-Ureña, C., Ramírez-Expósito, M. J., Martínez-Martos, J. M. (2024). Fibromyalgia: A Review of the Pathophysiological Mechanisms and Multidisciplinary Treatment Strategies. Biomedicines, 12(7), 1543.
(
https://doi.org/10.3390/biomedicines12071543
)
Przypis końcowy 101
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Black, J., Sweeney, L., Yuan, Y., Singh, H., Norton, C., Czuber-Dochan, W. (2022). Systematic review: the role of psychological stress in inflammatory bowel disease. Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 56(8), 1235–1249.
(
https://doi.org/10.1111/apt.17202
)
Przypis końcowy 103
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące typowych dolegliwości przy niedoczynności tarczycy.
Jonklaas, J., Bianco, A. C., Bauer, A. J., Burman, K. D., Cappola, A. R., Celi, F. S., Cooper, D. S., Kim, B. W., Peeters, R. P., Rosenthal, M. S., Sawka, A. M. (2014). Guidelines for the treatment of hypothyroidism: prepared by the American Thyroid Association task force on thyroid hormone replacement. Thyroid, 24(12), 1670–1751.
(
https://doi.org/10.1089/thy.2014.0028
)
Przypis końcowy 104
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Cyna, W., Wojciechowska, A., Szybiak-Skora, W., Lacka, K. (2024). The Impact of Environmental Factors on the Development of Autoimmune Thyroiditis—Review. Biomedicines, 12(8), 1788.
(
https://doi.org/10.3390/biomedicines12081788
)
Przypis końcowy 106
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Wohlrab, J., Bechara, F. G., Schick, C., Naumann, M. (2023). Hyperhidrosis: A Central Nervous Dysfunction of Sweat Secretion. Dermatology and Therapy, 13(2), 453–463.
(
https://doi.org/10.1007/s13555-022-00885-w
)
Przypis końcowy 117
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Wisłowska-Stanek, A., Jarkiewicz, M., Mirowska-Guzel, D. (2025). Rebound effect, discontinuation, and withdrawal syndromes associated with drugs used in psychiatric and neurological disorders. Pharmacological Reports, 77(2), 303–314.
(
https://doi.org/10.1007/s43440-024-00689-z
)
Lupolover, R., Ward, J. (1982). Rebound Phenomena: Results of a 10 Years’ (1970–1980) Literature Review. International Pharmacopsychiatry, 17(4), 194–327.
(
https://doi.org/10.1159/000468579
)
Przypis końcowy 118
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Gunderson, J. G., Herpertz, S. C., Skodol, A. E., Torgersen, S., Zanarini, M. C. (2018). Borderline personality disorder. Nature Reviews Disease Primers, 4, 18029.
(
https://doi.org/10.1038/nrdp.2018.29
)
Przypis końcowy 119
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Chrysikou, E. (2019). Psychiatric Institutions and the Physical Environment: Combining Medical Architecture Methodologies and Architectural Morphology to Increase Our Understanding. Journal of Healthcare Engineering, 2019, 4076259.
(
https://doi.org/10.1155/2019/4076259
)
Przypis końcowy 132
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Kortenkamp, A., Backhaus, T., Faust, M. (2009). State of the Art Report on Mixture Toxicity. Final Report to the European Commission, Directorate General for the Environment. Study Contract No. 070307/2007/485103/ETU/D.1
Carpenter, D. O., Arcaro, K., Spink, D. C. (2002). Understanding the human health effects of chemical mixtures. Environmental Health Perspectives, 110(Suppl 1), 25–42.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.02110s125
)
Przypis końcowy 138
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Tsunetsugu, Y., Park, B. J., Miyazaki, Y. (2010). Trends in research related to “Shinrin-yoku” (taking in the forest atmosphere or forest bathing) in Japan. Environmental Health and Preventive Medicine, 15(1), 27–37.
(
https://doi.org/10.1007/s12199-009-0091-z
)
Przypis końcowy 139
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Park, B. J., Tsunetsugu, Y., Kasetani, T., Kagawa, T., Miyazaki, Y. (2010). The physiological effects of Shinrin-yoku (taking in the forest atmosphere or forest bathing): evidence from field experiments in 24 forests across Japan. Environmental Health and Preventive Medicine, 15(1), 18–26.
(
https://doi.org/10.1007/s12199-009-0086-9
)
deno, Y., Hayashi, K., Abe, Y., Ueda, K., Iso, H., Noda, M., Lee, J. S., Suzuki, S. (2017). Blood pressure-lowering effect of Shinrin-yoku (forest bathing): a systematic review and meta-analysis. BMC Complementary and Alternative Medicine, 17, 409.
(
https://doi.org/10.1186/s12906-017-1912-z
)
Antonelli, M., Barbieri, G., Donelli, D. (2019). Effects of forest bathing (shinrin-yoku) on levels of cortisol as a stress biomarker: a systematic review and meta-analysis. International Journal of Biometeorology, 63(8), 1117–1134.
(
https://doi.org/10.1007/s00484-019-01717-x
)
Przypis końcowy 166
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Hu, H., Rabinowitz, M., Smith, D. (1998). Bone lead as a biological marker in epidemiologic studies of chronic toxicity: conceptual paradigms. Environmental Health Perspectives, 106(1), 1–8.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.981061
)
Genchi, G., Sinicropi, M. S., Lauria, G., Carocci, A., Catalano, A. (2020). The Effects of Cadmium Toxicity. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(11), 3782.
(
https://doi.org/10.3390/ijerph17113782
)
Przypis końcowy 180
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące tego, dlaczego niewidzialne zagrożenia środowiskowe są psychologicznie trudne do uchwycenia.
Meyer, H. W., Mølhave, L., Løvhøj, A., et al. (2004). Symptoms attributed to the environment – a systematic, interdisciplinary assessment. International Journal of Hygiene and Environmental Health, 207(3), 245–254.
(
https://doi.org/10.1078/1438-4639-00286
)
Przypis końcowy 181
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Berridge, K. C., Robinson, T. E. (2016). Liking, wanting, and the incentive-sensitization theory of addiction. American Psychologist, 71(8), 670–679.
(
https://doi.org/10.1037/amp0000059
)
Przypis końcowy 193
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące spowolnienia umysłowego, brain fog i osłabienia funkcji poznawczych w kontekście środowiskowym.
Florida Department of Health. (2025). 2022 Florida Behavioral Risk Factor Surveillance System Data Book. Tallahassee, FL: Florida Department of Health.
Lipson, S. K., Alonso, M. A., Vincent, K. B., Walsh, S. M., Jackson, S. L., Kemp, J., et al. (2023). Association Between Insufficient Sleep, Depressive Symptoms, and Suicidality Among Florida High School Students. Preventing Chronic Disease, 20, 220403.
Przypis końcowy 197
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące powiązań między obciążeniem środowiskowym, regulacją stresu, objawami psychicznymi i zachowaniem.
Lipson, S. K., Alonso, M. A., Vincent, K. B., Walsh, S. M., Jackson, S. L., Kemp, J., et al. (2023). Association Between Insufficient Sleep, Depressive Symptoms, and Suicidality Among Florida High School Students. Preventing Chronic Disease, 20, 220403.
Funkcje poznawcze, uczenie się, brain fog i ADHD
11 przypisów końcowych
Przypis końcowy 23
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące uwagi, uczenia się, jasności umysłu oraz możliwych powiązań z czynnikami środowiskowymi i powietrznymi.
Baumgartner, S. E., Sumter, S. R., Valkenburg, P. M., Peter, J. (2021). Bedtime media use and sleep: Evidence for bidirectional effects and associations with attention control in adolescents. Sleep Health, 7(4), 491–499.
(
https://doi.org/10.1016/j.sleh.2021.05.003
)
Uslu, E., Özsaban, A., Çağan, Ö. (2021). Social Jetlag in adolescents: From a nursing perspective. Journal of Child and Adolescent Psychiatric Nursing, 34(4), 276–282.
(
https://doi.org/10.1111/jcap.12332
)
Hena, M., Garmy, P. (2020). Social Jetlag and Its Association With Screen Time and Nighttime Texting Among Adolescents in Sweden: A Cross-Sectional Study. Frontiers in Neuroscience, 14, 122.
(
https://doi.org/10.3389/fnins.2020.00122
)
Przypis końcowy 41
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące PTSD oraz możliwego nasilania reakcji stresowych przez obciążenia środowiskowe.
Henze, G.-I., Konzok, J., Kreuzpointner, L., Bärtl, C., Peter, H., Giglberger, M., Streit, F., Kudielka, B. M., Kirsch, P., Wüst, S. (2020). Increasing Deactivation of Limbic Structures Over Psychosocial Stress Exposure Time. Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging, 5(7), 697–704.
(
https://doi.org/10.1016/j.bpsc.2020.04.002
)
Przypis końcowy 48
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące spowolnienia umysłowego, brain fog i osłabienia funkcji poznawczych w kontekście środowiskowym.
Rauch, S., Simon, J., Dineen, K., Black, S., Masellis, M., Freedman, M., Troyer, A. K., Kaczorowski, J., Larocque, N., Pringsheim, T., Stuss, D. T., Heisz, J. J., Anderson, N. D. (2024). Subjective brain fog: a four-dimensional characterization in 25,796 participants. Scientific Reports, 14, 14014.
(
https://doi.org/10.1038/s41598-024-62005-1
)
Przypis końcowy 69
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące spowolnienia umysłowego, brain fog i osłabienia funkcji poznawczych w kontekście środowiskowym.
Webster-Cordero, F., Giménez-Llort, L. (2025). A Systematic Review on Subjective Cognitive Complaints: Main Neurocognitive Domains, Myriad Assessment Tools, and New Approaches for Early Detection. Geriatrics, 10(3), 65.
(
https://doi.org/10.3390/geriatrics10030065
)
Montembeault, M., Stijelja, S., Brambati, S. M., Alzheimer’s Disease Neuroimaging Initiative. (2022). Self-reported word-finding complaints are associated with cerebrospinal fluid amyloid beta and atrophy in cognitively normal older adults. Alzheimer’s & Dementia: Diagnosis, Assessment & Disease Monitoring, 14(1), e12274.
(
https://doi.org/10.1002/dad2.12274
)
Chui, A., Boccone, G., Rico, P., Ngo, V., Zhang, A., Colquhoun, H., Rotenberg, S. (2024). Everyday functioning among older adults with subjective cognitive decline: a scoping review. Disability and Rehabilitation, 46(24), 5761–5770.
(
https://doi.org/10.1080/09638288.2024.2313127
)
Przypis końcowy 108
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące poznawczych skutków podwyższonych stężeń CO₂.
Palladino, V. S., McNeill, R., Reif, A., Kittel-Schneider, S. (2019). Genetic risk factors and gene–environment interactions in adult and childhood attention-deficit/hyperactivity disorder. Psychiatric Genetics, 29(3), 63–78.
(
https://doi.org/10.1097/YPG.0000000000000220
)
Gu, Q., Liu, J., Zhang, X., Huang, A., Yu, X., Wu, K., Huang, Y. (2025). Association between heavy metals exposure and risk of attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) in children: a systematic review and meta-analysis. European Child & Adolescent Psychiatry, 34(3), 921–941.
(
https://doi.org/10.1007/s00787-024-02546-z
)
Li, Y., He, J., Li, T., et al. (2019). Dietary patterns and attention deficit/hyperactivity disorder (ADHD): A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 252, 160–173.
(
https://doi.org/10.1016/j.jad.2019.04.061
)
Przypis końcowy 109
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące poznawczych skutków podwyższonych stężeń CO₂.
Maisano, H., Chesebrough, C., Zhang, F., Daly, B., Beeman, M., Kounios, J. (2026). ADHD symptom magnitude predicts creative problem-solving performance and insight versus analysis solving modes. Personality and Individual Differences, 254, 113660.
(
https://doi.org/10.1016/j.paid.2026.113660
)
Przypis końcowy 111
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące możliwych powiązań między zanieczyszczeniami powietrza a ADHD lub objawami podobnymi do ADHD.
Perera, F. P., Chang, H.-W., Tang, D., Roen, E. L., Herbstman, J., Margolis, A., Huang, T.-J., Miller, R. L., Wang, S., Rauh, V. (2014). Early-life exposure to polycyclic aromatic hydrocarbons and ADHD behavior problems. PLOS ONE, 9(11), e111670.
(
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0111670
)
Przypis końcowy 112
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące uwagi, uczenia się, jasności umysłu oraz możliwych powiązań z czynnikami środowiskowymi i powietrznymi.
Mortamais, M., Pujol, J., van Drooge, B. L., Macià, D., Martínez-Vilavella, G., Reynes, C., Sabatier, R., Rivas, I., Grimalt, J., Forns, J., Vilor-Tejedor, N., Alemany, S., Alvarez-Pedrerol, M., Sunyer, J. (2017). Effect of exposure to polycyclic aromatic hydrocarbons on basal ganglia and attention-deficit hyperactivity disorder symptoms in primary school children. Environment International, 105, 12–19.
(
https://doi.org/10.1016/j.envint.2017.04.011
)
Przypis końcowy 113
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące uwagi, uczenia się, jasności umysłu oraz możliwych powiązań z czynnikami środowiskowymi i powietrznymi.
Lord, C., Brugha, T. S., Charman, T., Cusack, J., Dumas, G., Frazier, T., Jones, E. J. H., Jones, R. M., Pickles, A., State, M. W., Taylor, J. L., Veenstra-VanderWeele, J. (2020). Autism spectrum disorder. Nature Reviews Disease Primers, 6, 5.
(
https://doi.org/10.1038/s41572-019-0138-4
)
Przypis końcowy 114
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące uwagi, uczenia się, jasności umysłu oraz możliwych powiązań z czynnikami środowiskowymi i powietrznymi.
Kjeldsen, C. B., et al. (2024). Using polygenic scores in combination with symptom rating scales to identify attention-deficit/hyperactivity disorder. BMC Psychiatry, 24, Article 469.
(
https://doi.org/10.1186/s12888-024-05925-7
)
Przypis końcowy 141
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące uwagi, uczenia się, jasności umysłu oraz możliwych powiązań z czynnikami środowiskowymi i powietrznymi.
Ohly, H., White, M. P., Wheeler, B. W., Bethel, A., Ukoumunne, O. C., Nikolaou, V., Garside, R. (2016). Attention Restoration Theory: A systematic review of the attention restoration potential of exposure to natural environments. Journal of Toxicology and Environmental Health, Part B, 19(7), 305–343.
(
https://doi.org/10.1080/10937404.2016.1196155
)
Stevenson, M. P., Schilhab, T., Bentsen, P. (2018). Attention Restoration Theory II: A systematic review to clarify attention processes affected by exposure to natural environments. Journal of Toxicology and Environmental Health, Part B, 21(4), 227–268.
(
https://doi.org/10.1080/10937404.2018.1505571
)
Powietrze zewnętrzne, pył zawieszony, NO₂, ozon i pogoda
40 przypisów końcowych
Przypis końcowy 25
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące senności dziennej oraz roli czynników środowiskowych i stylu życia.
Liu, J., Wu, T., Liu, Q., Wu, S., Chen, J.-C. (2020). Air pollution exposure and adverse sleep health across the life course: A systematic review. Environmental Pollution, 262, 114263.
(
https://doi.org/10.1016/j.envpol.2020.114263
)
Fang, S. C., Schwartz, J., Yang, M., Yaggi, H. K., Bliwise, D. L., Araujo, A. B. (2015). Traffic-related air pollution and sleep in the Boston Area Community Health Survey. Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology, 25(5), 451–456.
(
https://doi.org/10.1038/jes.2014.47
)
Riemann, D., Spiegelhalder, K., Feige, B., Voderholzer, U., Berger, M., Perlis, M., Nissen, C. (2010). The hyperarousal model of insomnia: A review of the concept and its evidence. Sleep Medicine Reviews, 14(1), 19–31.
(
https://doi.org/10.1016/j.smrv.2009.04.002
)
Kalmbach, D. A., Buysse, D. J., Cheng, P., Roth, T., Yang, A., Drake, C. L. (2020). Nocturnal cognitive arousal is associated with objective sleep disturbance and indicators of physiologic hyperarousal in good sleepers and individuals with insomnia disorder. Sleep Medicine, 71, 151–160.
(
https://doi.org/10.1016/j.sleep.2019.11.1184
)
Przypis końcowy 27
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące chemicznych produktów wtórnych reakcji VOC z ozonem lub innymi utleniaczami.
Portt, A. E., Orchard, C., Chen, H., Ge, E., Lay, C., Smith, P. M. (2023). Migraine and air pollution: A systematic review. Headache, 63(9), 1203–1219.
(
https://doi.org/10.1111/head.14632
)
Przypis końcowy 31
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zanieczyszczeń powietrza jako możliwego czynnika wpływającego na jakość snu.
Wang, Y., Xiong, L., Tang, M. (2017). Toxicity of inhaled particulate matter on the central nervous system: neuroinflammation, neuropsychological effects and neurodegenerative disease. Journal of Applied Toxicology, 37(6), 644–667.
(
https://doi.org/10.1002/jat.3451
)
Przypis końcowy 32
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zdrowia skóry i możliwego wpływu zanieczyszczeń powietrza.
Gu, X., Li, Z., Su, J. (2024). Air pollution and skin diseases: A comprehensive evaluation of the associated mechanism. Ecotoxicology and Environmental Safety, 278, 116429.
(
https://doi.org/10.1016/j.ecoenv.2024.116429
)
Przypis końcowy 33
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zdrowia skóry i możliwego wpływu zanieczyszczeń powietrza.
Paik, K., Na, J.-I., Huh, C.-H., Shin, J.-W. (2024). Particulate Matter and Its Molecular Effects on Skin: Implications for Various Skin Diseases. International Journal of Molecular Sciences, 25(18), 9888.
(
https://doi.org/10.3390/ijms2518988
)
Przypis końcowy 34
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zdrowia skóry i możliwego wpływu zanieczyszczeń powietrza.
Vierkötter, A., Krutmann, J., Schikowski, T. (2018). Ambient Particulate Matter and Skin. In: Krutmann, J., Merk, H. F. (Hrsg.), Environment and Skin (S. 105–111). Springer, Cham.
(
https://doi.org/10.1007/978-3-319-43102-4_8
)
Przypis końcowy 40
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ekspozycji na pył zawieszony i skutków zdrowotnych.
Thomson, E. M. (2019). Air Pollution, Stress, and Allostatic Load: Linking Systemic and Central Nervous System Impacts. Journal of Alzheimer’s Disease, 69(3), 597–614.
(
https://doi.org/10.3233/JAD-190015
)
Bai, K.-J., Chuang, K.-J., Chen, C.-L., Jhan, M.-K., Hsiao, T.-C., Cheng, T.-J., Chang, L.-T., Chang, T.-Y., Chuang, H.-C. (2019). Microglial activation and inflammation caused by traffic-related particulate matter. Chemico-Biological Interactions, 311, 108762.
(
https://doi.org/10.1016/j.cbi.2019.108762
)
Przypis końcowy 42
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące chemicznych produktów wtórnych reakcji VOC z ozonem lub innymi utleniaczami.
Snow, S. J., Henriquez, A. R., Costa, D. L., Kodavanti, U. P. (2022). The contribution of the neuroendocrine system to adaption after repeated daily ozone exposure in rats. Toxicology, 447, 116085.
(
https://doi.org/10.1016/j.tox.2022.116085
)
Miller, D. B., Henriquez, A. R., Snow, S. J., Schladweiler, M. C., Kodavanti, U. P. (2022). Ozone-induced dysregulation of neuroendocrine axes requires adrenal-derived stress hormones. Toxicology and Applied Pharmacology, 447, 116080.
(
https://doi.org/10.1016/j.taap.2022.116080
)
Przypis końcowy 43
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zanieczyszczeń powietrza zewnętrznego, czynników pogodowych i ich skutków zdrowotnych.
Trushna, T., Dhiman, V., Raj, D., Tiwari, R. R. (2021). Effects of ambient air pollution on psychological stress and anxiety disorder: a systematic review and meta-analysis of epidemiological evidence. Reviews on Environmental Health, 36(4), 501–521.
(
https://doi.org/10.1515/reveh-2020-0125
)
Przypis końcowy 52
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ekspozycji na pył zawieszony i skutków zdrowotnych.
Przypis końcowy 57
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące depresji i możliwych współczynników środowiskowych.
Braithwaite, I., Zhang, S., Kirkbride, J. B., Osborn, D. P. J., Hayes, J. F. (2019). Air Pollution (Particulate Matter) Exposure and Associations with Depression, Anxiety, Bipolar, Psychosis and Suicide Risk: A Systematic Review and Meta-Analysis. Environmental Health Perspectives, 127(12), 126002.
(
https://doi.org/10.1289/EHP4595
)
Pun, V. C., Manjourides, J., Suh, H. (2017). Association of Ambient Air Pollution with Depressive and Anxiety Symptoms in Older Adults: Results from the NSHAP Study. Environmental Health Perspectives, 125(3), 342–348.
(
https://doi.org/10.1289/EHP494
)
Zhao, Y., Zhang, X., Chen, J., Shi, Y., Xiang, Q., Zhang, S., Chen, X. (2023). Exposure to ambient air pollution with depressive symptoms and anxiety symptoms among adolescents: A national population-based study in China. Environmental Research, 229, 115992.
(
https://doi.org/10.1016/j.envres.2023.115992
)
Przypis końcowy 60
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zespołu pieczenia jamy ustnej oraz omawianych lokalnych czynników drażniących.
Grande, I., Berk, M., Birmaher, B., Vieta, E. (2016). Bipolar disorder, The Lancet, 387(10027), 1561–1572.
(
https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)00241-X
)
Braithwaite, I., Zhang, S., Kirkbride, J. B., Osborn, D. P. J., Hayes, J. F. (2019). Air Pollution (Particulate Matter) Exposure and Associations with Depression, Anxiety, Bipolar, Psychosis and Suicide Risk: A Systematic Review and Meta-Analysis, Environmental Health Perspectives, 127(12), 126002.
(
https://doi.org/10.1289/EHP4595
)
Luo, Q., Zhou, T., Yang, H., et al. (2024). Long-term ambient air pollution and the risk of major mental disorder: A prospective cohort study, European Psychiatry, 67(1), e18.
(
https://doi.org/10.1192/j.eurpsy.2024.1758
)
Przypis końcowy 61
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ekspozycji na pył zawieszony i skutków zdrowotnych.
Khan, A., Plana-Ripoll, O., Antonsen, S., Brandt, J., Geels, C., Landecker, H., Sullivan, P. F., Pedersen, C. B., Rzhetsky, A. (2019). Environmental pollution is associated with increased risk of psychiatric disorders in the US and Denmark. PLoS Biology, 17(8), e3000353.
(
https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3000353
)
Newbury, J. B., Arseneault, L., Beevers, S., Kitwiroon, N., Roberts, S., Pariante, C. M., et al. (2019). Association of Air Pollution Exposure With Psychotic Experiences During Adolescence. JAMA Psychiatry.
(
https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2019.0056
)
Przypis końcowy 62
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ekspozycji na pył zawieszony i skutków zdrowotnych.
Khan, A., Plana-Ripoll, O., Antonsen, S., Brandt, J., Geels, C., Landecker, H., Sullivan, P. F., Pedersen, C. B., Rzhetsky, A. (2019). Environmental pollution is associated with increased risk of psychiatric disorders in the US and Denmark. PLoS Biology, 17(8), e3000353.
(
https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3000353
)
Przypis końcowy 63
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ekspozycji na pył zawieszony i skutków zdrowotnych.
Hong, J., Kang, J. M., Cho, S.-E., Jung, J., Kang, S.-G. (2023). Significant association between increased risk of emergency department visits for psychiatric disorders and air pollutants in South Korea. Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology, 33(3), 490–499.
(
https://doi.org/10.1038/s41370-022-00504-y
)
Przypis końcowy 64
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ekspozycji na pył zawieszony i skutków zdrowotnych.
Przypis końcowy 65
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ekspozycji na pył zawieszony i skutków zdrowotnych.
Pedersen, M., Stayner, L., Slama, R., Sørensen, M., Figueras, F., Nieuwenhuijsen, M. J., Raaschou-Nielsen, O., Dadvand, P. (2014). Ambient air pollution and pregnancy-induced hypertensive disorders: a systematic review and meta-analysis. Hypertension, 64(3), 494–500.
(
https://doi.org/10.1161/HYPERTENSIONAHA.114.03545
)
Alvarado-Jiménez, D., Donzelli, G., Morales-Suárez-Varela, M. (2023). A systematic review on the association between exposure to air particulate matter during pregnancy and the development of hypertensive disorders of pregnancy and gestational diabetes mellitus. Reviews on Environmental Health, 39(4), 619–641.
(
https://doi.org/10.1515/reveh-2022-0258
)
Gao, S., Zhang, H., Kang, X., Cui, X. (2025). Prenatal PM2.5 exposure and hypertensive disorders of pregnancy: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Public Health, 13, 1650913.
(
https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1650913
)
Przypis końcowy 66
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zanieczyszczeń powietrza, drażliwości i zachowań agresywnych.
Herrnstadt, E., Heyes, A., Muehlegger, E., Saberian, S. (2021). Air Pollution and Criminal Activity: Microgeographic Evidence from Chicago. American Economic Journal: Applied Economics, 13(4), 70–100.
(
https://doi.org/10.1257/app.20190091
)
Bondy, M., Roth, S., Sager, L. (2020). Crime Is in the Air: The Contemporaneous Relationship between Air Pollution and Crime. Journal of the Association of Environmental and Resource Economists, 7(3), 555–585.
(
https://doi.org/10.1086/707127
)
Burkhardt, J., Bayham, J., Wilson, A., Carter, E., Berman, J. D., O'Dell, K., Ford, B., Fischer, E. V., Pierce, J. R. (2019). The effect of pollution on crime: Evidence from data on particulate matter and ozone. Journal of Environmental Economics and Management, 98, 102267.
(
https://doi.org/10.1016/j.jeem.2019.102267
)
Przypis końcowy 67
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zanieczyszczeń powietrza zewnętrznego, czynników pogodowych i ich skutków zdrowotnych.
Petkus, A. J., Wang, X., Beavers, D. P., Chui, H. C., Espeland, M. A., Gatz, M., Gruenewald, T., Kaufman, J. D., Manson, J. E., Resnick, S. M., Stewart, J. D., Wellenius, G. A., Whitsel, E. A., Younan, D., Chen, J.-C. (2021). Outdoor air pollution exposure and inter-relation of global cognitive performance and emotional distress in older women. Environmental Pollution, 271, 116282.
(
https://doi.org/10.1016/j.envpol.2020.116282
)
Faherty, T., Raymond, J. E., McFiggans, G., Pope, F. D. (2025). Acute particulate matter exposure diminishes executive cognitive functioning after four hours regardless of inhalation pathway. Nature Communications, 16, 1339.
(
https://doi.org/10.1038/s41467-025-56508-3
)
Hou, Y., Gao, M., Huang, L., Wang, Q. (2021). Air Pollution Reduces Interpersonal Trust: The Roles of Emotion and Emotional Susceptibility. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(11), 5631.
(
https://doi.org/10.3390/ijerph18115631
)
Fu, P., Jiang, W., Tan, X., Shu, Y., Yang, L. (2025). Short-term attributable risk and economic burden of hospital admissions for anxiety disorders due to air pollution: a multicity time-stratified case-crossover study. Environmental Health, 24, 4.
(
https://doi.org/10.1186/s12940-025-01157-8
)
Przypis końcowy 68
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące NO₂ jako możliwego czynnika wpływającego na uwagę i kontrolę impulsów.
Crowley, R., Alderman, E., Javadi, A.-H., Tamminen, J. (2024). A systematic and meta-analytic review of the impact of sleep restriction on memory formation. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 167, 105929.
(
https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2024.105929
)
Geto, A. K., Feleke, S. F., Yimer, A., Kidie, A. A., Tesfa, N. A., Mislu, E., Yesuf, H. A., Hailu, M., et al. (2025). The association between air pollution and cognitive impairment: a systematic review and meta-analysis of global studies. BMC Public Health, 25, 3548.
(
https://doi.org/10.1186/s12889-025-24560-9
)
Alzahrani, H. (2024). Assessment of Vitamin B12 Efficacy on Cognitive Memory Function and Depressive Symptoms: A Systematic Review and Meta-Analysis. Cureus, 16(11), e73350.
(
https://doi.org/10.7759/cureus.73350
)
Przypis końcowy 76
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zanieczyszczeń powietrza zewnętrznego, czynników pogodowych i ich skutków zdrowotnych.
Schraufnagel, D. E., Balmes, J. R., Cowl, C. T., De Matteis, S., Jung, S.-H., Mortimer, K., Perez-Padilla, R., Rice, M. B., Riojas-Rodriguez, H., Sood, A., Thurston, G. D., To, T., Vanker, A., Wuebbles, D. J. (2019). Air Pollution and Noncommunicable Diseases: A Review by the Forum of International Respiratory Societies’ Environmental Committee, Part 2: Air Pollution and Organ Systems. Chest, 155(2), 417–426.
(
https://doi.org/10.1016/j.chest.2018.10.041
)
Frank, A. L., Schumann, S. H., Roberts, E. M., Becker, A., Doty, R. L., Hudnell, K., Murray, D., Sinks, T., Thorne, P. S. (2011). Integrating Environmental Health Into Medical Education. American Journal of Preventive Medicine, 41(4 Suppl 3), S296–S301.
(
https://doi.org/10.1016/j.amepre.2011.06.007
)
Przypis końcowy 80
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące szumów usznych i możliwych powiązań z obciążeniami środowiskowymi.
Lai, P.-Y., Lee, C.-Y., Chang, K.-H., Chang, Y.-K., Hsu, Y.-C., Chiu, I.-M., Tsai, S. C.-S., Cho, D.-Y., Lin, C.-L., Chuang, W.-L. (2025). The Risk of Developing Tinnitus and Air Pollution Exposure. Atmosphere, 16(5), 618.
(
https://doi.org/10.3390/atmos16050618
)
Gohari, N., Hosseini Dastgerdi, Z., Mellati, A., Emami, S. F. (2025). Air Pollution and the Auditory System at Risk: A Narrative Review. Auditory and Vestibular Research, 34(3).
(
https://doi.org/10.18502/avr.v34i3.18459
)
Kim, S.-Y., Min, C., Kim, H. J., Park, B., Choi, H. G. (2022). Long-term exposure to ambient air pollutants and hearing loss in Korean adults. Science of the Total Environment, 820, 153124.
(
https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2022.153124
)
Przypis końcowy 107
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zanieczyszczeń powietrza zewnętrznego, czynników pogodowych i ich skutków zdrowotnych.
Fischer, S., Haas, F., Strahler, J. (2021). A Systematic Review of Thermosensation and Thermoregulation in Anxiety Disorders. Frontiers in Physiology, 12, 784943.
(
https://doi.org/10.3389/fphys.2021.784943
)
Chuang, K.-J., Chan, C.-C., Su, T.-C., Lee, C.-T., Tang, C.-S. (2007). The effect of urban air pollution on inflammation, oxidative stress, coagulation, and autonomic dysfunction in young adults. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 176(4), 370–376.
(
https://doi.org/10.1164/rccm.200611-1627OC
)
Li, Y., Breitner-Busch, S., Cascio, W. E., et al. (2025). Short-term association between ambient air pollution and heart rate variability: results from the population-based KORA S4 and FF4 studies. Particle and Fibre Toxicology, 22, 26.
(
https://doi.org/10.1186/s12989-025-00645-6
)
Przypis końcowy 110
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ekspozycji na pył zawieszony i skutków zdrowotnych.
Ahmad, S., Naveen, K. G., Babu, A. M., Ranjan, R., Kumar, P. (2024). Association Between Ambient Air Pollution and Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD) in Children: A Systematic Review and Meta-Analysis. Cureus, 16(10), e71527.
(
https://doi.org/10.7759/cureus.71527
)
Przypis końcowy 122
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące bólów głowy lub migreny oraz możliwych wyzwalaczy związanych z powietrzem.
Li, S., Liu, Q., Ma, M., Fang, J., He, L. (2025). Association between weather conditions and migraine: a systematic review and meta-analysis. Journal of Neurology, 272(5), 346.
(
https://doi.org/10.1007/s00415-025-13078-0
)
Sato, J., Inagaki, H., Kusui, M., Yokosuka, M., Ushida, T. (2019). Lowering barometric pressure induces neuronal activation in the superior vestibular nucleus in mice. PLOS ONE, 14(1), e0211297.
(
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0211297
)
Zhang, J., Simoes, R., Guo, T., Cao, Y.-Q. (2024). Neuroimmune interactions in the development and chronification of migraine headache. Trends in Neurosciences, 47(10), 819–833.
(
https://doi.org/10.1016/j.tins.2024.08.009
)
Chuang, K.-J., Chan, C.-C., Su, T.-C., Lee, C.-T., Tang, C.-S. (2007). The effect of urban air pollution on inflammation, oxidative stress, coagulation, and autonomic dysfunction in young adults. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 176(4), 370–376.
(
https://doi.org/10.1164/rccm.200611-1627OC
)
Park, S. K., O’Neill, M. S., Vokonas, P. S., Sparrow, D., Schwartz, J. (2014). Oxidative stress and systemic inflammation as modifiers of cardiac autonomic responses to particulate air pollution. International Journal of Cardiology, 176(1), 166–170.
(
https://doi.org/10.1016/j.ijcard.2014.07.012
)
Przypis końcowy 125
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące fibromialgii, przewlekłego bólu i możliwych czynników wpływu.
Kelly, F. J. (2003). Oxidative stress: its role in air pollution and adverse health effects. Occupational and Environmental Medicine, 60(8), 612–616.
(
https://doi.org/10.1136/oem.60.8.612
)
Valko, M., Leibfritz, D., Moncol, J., Cronin, M. T. D., Mazur, M., Telser, J. (2007). Free radicals and antioxidants in normal physiological functions and human disease. The International Journal of Biochemistry & Cell Biology, 39(1), 44–84.
(
https://doi.org/10.1016/j.biocel.2006.07.001
)
Carlsten, C., Sandhu, J. K., Foreman, M. G., et al. (2020). Acute exposure to traffic-related air pollution alters antioxidant status in healthy adults. Environmental Research, 191, 110027.
(
https://doi.org/10.1016/j.envres.2020.110027
)
Przypis końcowy 127
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zanieczyszczeń powietrza zewnętrznego, czynników pogodowych i ich skutków zdrowotnych.
Przypis końcowy 129
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące nierównomiernego rozkładu powietrza oraz możliwego większego obciążenia na tylnych siedzeniach pojazdów.
Przypis końcowy 131
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące chemicznych produktów wtórnych reakcji VOC z ozonem lub innymi utleniaczami.
Zhang, Y.-F., Zhang, L.-F., Zhang, H.-Y., Jiang, W., Li, G.-Y., Zhang, T.-P. (2024). Short-term exposure to gaseous pollutants is neglected factors for knee osteoarthritis: evidence from a humid subtropical region of China. Environmental Science and Pollution Research, 31(2), 2920–2929.
(
https://doi.org/10.1007/s11356-023-31374-y
)
Li, G., Li, C., Liu, H., Song, Y., Zhang, Y., Chen, P., Zhang, H., Wu, S. (2025). Association of ambient air pollution with hospital admissions for major osteoarthritis diseases: A national case-crossover study in China. Ecotoxicology and Environmental Safety, 297, 118255.
(
https://doi.org/10.1016/j.ecoenv.2025.118255
)
Przypis końcowy 135
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zespołu pieczenia jamy ustnej oraz omawianych lokalnych czynników drażniących.
Przypis końcowy 136
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zespołu pieczenia jamy ustnej oraz omawianych lokalnych czynników drażniących.
Hiebl, J., Schöner, W. (2018). Temperature inversions in Austria in a warming climate – changes in space and time. Meteorologische Zeitschrift, 27(4), 309–323.
(
https://doi.org/10.1127/metz/2018/0899
)
Bugnard, A., Collaud Coen, M., Hervo, M., Leuenberger, D., Arpagaus, M., Monhart, S. (2025). Comparison of temperature and wind profiles between ground-based remote sensing observations and numerical weather prediction model in complex Alpine topography: the Meiringen campaign, Atmospheric Measurement Techniques, 18, 1039–1061.
(
https://doi.org/10.5194/amt-18-1039-2025
)
Przypis końcowy 137
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące bodźców środowiskowych, takich jak pogoda, jasność lub odczuwanie temperatury.
The National Archives (2022). The Great Smog of 1952, The National Archives, London.
Bell, M. L., Davis, D. L. (2001). Reassessment of the lethal London fog of 1952: Novel indicators of acute and chronic consequences of acute exposure to air pollution, Environmental Health Perspectives, 109(Suppl. 3), National Institute of Environmental Health Sciences, Research Triangle Park, S. 389–394.
(
https://doi.org/10.1289/ehp.01109s3389
)
Przypis końcowy 142
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące NO₂ jako możliwego czynnika wpływającego na uwagę i kontrolę impulsów.
Ahmad, S., G, N. K., Babu, A. M., Ranjan, R., Kumar, P. (2024). Association Between Ambient Air Pollution and Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD) in Children: A Systematic Review and Meta-Analysis. Cureus, 16(10), e71527.
(
https://doi.org/10.7759/cureus.71527
)
Bølling, A. K., Pedersen, M., Oftedal, B., et al. (2025). The association of particulate matter PM2.5 and nitrogen oxides from ambient air pollution and mental health of children and young adults: a systematic review. PMID: 40074563
Przypis końcowy 143
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące NO₂ jako możliwego czynnika wpływającego na uwagę i kontrolę impulsów.
Calderón-Garcidueñas, L., Gónzalez-Maciel, A., Reynoso-Robles, R., Kulesza, R. J., Mukherjee, P. S., Torres-Jardón, R. (2016). How air pollution alters brain development: the role of neuroinflammation. Translational Neuroscience, 7(1), 24–30.
(
https://doi.org/10.1515/tnsci-2016-0005
)
Lane, M., Oyster, E., Luo, Y., Wang, H. (2025). The Effects of Air Pollution on Neurological Diseases: A Narrative Review on Causes and Mechanisms. Toxics, 13(3), 207.
(
https://doi.org/10.3390/toxics13030207
)
Sun, X., et al. (2020). Effects of prenatal exposure to NO₂ on children’s neurodevelopment: a systematic review and meta-analysis. Environmental Science and Pollution Research, 27, 29374–29385.
(
https://doi.org/10.1007/s11356-020-08832-y
)
Harris, M. H., et al. (2016). Prenatal and Childhood Traffic-Related Air Pollution Exposure and Childhood Executive Function and Behavior. Neurotoxicology, 53, 60–70
Przypis końcowy 146
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące krytyki bilansu klimatycznego spalania drewna.
Kangas, L., Kukkonen, J., Kauhaniemi, M., Riikonen, K., Sofiev, M., Kousa, A., Niemi, J. V., Karppinen, A. (2024). The contribution of residential wood combustion to the PM2.5 concentrations in the Helsinki metropolitan area. Atmospheric Chemistry and Physics, 24, 1489–1510.
(
https://doi.org/10.5194/acp-24-1489-2024
)
Hesse, E., Tiwari, S., Sklorz, M., et al. (2023). Residential Wood Combustion in Germany: A Twin-Site Study of Local Village Contributions to Particulate Pollutants and Their Potential Health Effects. ACS Environmental Au, 3(2), 109–121.
(
https://doi.org/10.1021/acsenvironau.3c00035
)
Przypis końcowy 165
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące możliwych mieszanin zanieczyszczeń w słabo wentylowanych piwnicach.
Raaschou-Nielsen, O., Andersen, Z. J., Beelen, R., Samoli, E., Stafoggia, M., Weinmayr, G., Hoffmann, B., Fischer, P., Nieuwenhuijsen, M. J., Brunekreef, B., Xun, W. W., Katsouyanni, K., Dimakopoulou, K., Sommar, J., Forsberg, B., Modig, L., Oudin, A., Oftedal, B., Schwarze, P. E., Nafstad, P., De Faire, U., Pedersen, N. L., Östenson, C.-G., Fratiglioni, L., Penell, J., Korek, M., Pershagen, G., Eriksen, K. T., Sørensen, M., Tjønneland, A., Ellermann, T., Eeftens, M., Peeters, P. H., Meliefste, K., Wang, M., Bueno-de-Mesquita, B., Key, T. J., de Hoogh, K., Concin, H., Nagel, G., Vilier, A., Grioni, S., Krogh, V., Tsai, M.-Y., Ricceri, F., Sacerdote, C., Galassi, C., Migliore, E., Ranzi, A., Cesaroni, G., Badaloni, C., Forastiere, F., Tamayo, I., Amiano, P., Dorronsoro, M., Trichopoulou, A., Bamia, C., Vineis, P., Hoek, G. (2013). Air pollution and lung cancer incidence in 17 European cohorts: Prospective analyses from the European Study of Cohorts for Air Pollution Effects (ESCAPE). The Lancet Oncology, 14(9), 813–822.
(
https://doi.org/10.1016/S1470-2045(13)70279-1
)
Turner, M. C., Jerrett, M., Pope, C. A., III, Krewski, D., Gapstur, S. M., Diver, W. R., Beckerman, B. S., Marshall, J. D., Su, J., Crouse, D. L., Burnett, R. T. (2016). Long-term ozone exposure and mortality in a large prospective study. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 193(10), 1134–1142.
(
https://doi.org/10.1164/rccm.201508-1633OC
)
Przypis końcowy 178
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zanieczyszczeń powietrza zewnętrznego, czynników pogodowych i ich skutków zdrowotnych.
Vardoulakis, S., Giagloglou, E., Steinle, S., Davis, A., Sleeuwenhoek, A., Galea, K. S., Dixon, K., Crawford, J. O. (2020). Indoor Exposure to Selected Air Pollutants in the Home Environment: A Systematic Review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(23), 8972.
(
https://doi.org/10.3390/ijerph17238972
)
Przypis końcowy 199
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zanieczyszczeń powietrza zewnętrznego, czynników pogodowych i ich skutków zdrowotnych.
Romieu, I., Castro-Giner, F., Künzli, N., Sunyer, J. (2008). Air pollution, oxidative stress and dietary supplementation: a review. European Respiratory Journal, 31(1), 179–197.
(
https://doi.org/10.1183/09031936.00128106
)
Przypis końcowy 201
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące NO₂ jako możliwego czynnika wpływającego na uwagę i kontrolę impulsów.
World Health Organization. (2018). Burden of disease from the joint effects of household and ambient air pollution for 2016. Geneva: World Health Organization.
Delgado-Saborit, J. M., Cartanyà Hueso, À., Carrasco Espí, P., Hole, A. R., Esplugues Cebrián, A., Estarlich Estarlich, M., Ballester Díez, F. (2024). Assessment of the health impacts and costs associated with indoor nitrogen dioxide exposure related to gas cooking in the European Union and the United Kingdom. Castelló de la Plana: Universitat Jaume I.
GBD 2019 Risk Factors Collaborators. (2020). Global burden of 87 risk factors in 204 countries and territories, 1990–2019: A systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. The Lancet, 396(10258), 1223–1249.
(
https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30752-2
)
World Health Organization. (2018). Burden of disease from the joint effects of household and ambient air pollution for 2016. Geneva: World Health Organization.
Przypis końcowy 219
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zanieczyszczeń powietrza zewnętrznego, czynników pogodowych i ich skutków zdrowotnych.
Chiu, H.-C., Yang, R.-S., Weng, T.-I., Chiu, C.-Y., Lan, K.-C., Liu, S.-H. (2023). A ubiquitous endocrine disruptor tributyltin induces muscle wasting and retards muscle regeneration. Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle, 14(1), 167–181.
(
https://doi.org/10.1002/jcsm.13119
)
Zhang, F., Li, T., Chen, B., Li, N., Zhang, X., Zhu, S., Zhao, G., Zhang, X., Ma, T., Zhou, F., Liu, H., Zhu, W. (2023). Air pollution weaken your muscle? Evidence from a cross-sectional study on sarcopenia in central China. Ecotoxicology and Environmental Safety, 258, 114962.
(
https://doi.org/10.1016/j.ecoenv.2023.114962
)
World Health Organization Regional Office for Europe. (2023). Reducing health risks from endocrine-disrupting chemicals.
Ból, fibromialgia, neurologia i objawy sensoryczne
12 przypisów końcowych
Przypis końcowy 77
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące skurczów łydek i ich klasyfikacji jako częstego, często nieswoistego objawu.
Przypis końcowy 78
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące przewlekłego bólu, objawów neurologicznych, przetwarzania bodźców i możliwych wyzwalaczy.
Przypis końcowy 81
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące bodźców środowiskowych, takich jak pogoda, jasność lub odczuwanie temperatury.
Labib, A., Burke, O., Nichols, A., Maderal, A. D. (2023). Approach to diagnosis, evaluation, and treatment of generalized and nonlocal dysesthesia: A review. Journal of the American Academy of Dermatology, 89(6), 1192–1200.
(
https://doi.org/10.1016/j.jaad.2023.06.063
)
Shumway, N. K., Cole, E., Heins Fernandez, K. (2016). Neurocutaneous disease: Neurocutaneous dysesthesias. Journal of the American Academy of Dermatology, 74(2), 215–228.
(
https://doi.org/10.1016/j.jaad.2015.04.059
)
Przypis końcowy 83
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące przewlekłego bólu, objawów neurologicznych, przetwarzania bodźców i możliwych wyzwalaczy.
Labib, A., Burke, O., Nichols, A., Maderal, A. D. (2023). Approach to diagnosis, evaluation, and treatment of generalized and nonlocal dysesthesia: A review. Journal of the American Academy of Dermatology, 89(6), 1192–1200.
(
https://doi.org/10.1016/j.jaad.2023.06.063
)
Przypis końcowy 84
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące przewlekłego bólu, objawów neurologicznych, przetwarzania bodźców i możliwych wyzwalaczy.
Tai, L. W., Yeung, S. C., Cheung, C. W. (2018). Enriched Environment and Effects on Neuropathic Pain: Experimental Findings and Mechanisms. Pain Practice, 18(8), 1068–1082.
(
https://doi.org/10.1111/papr.12706
)
Przypis końcowy 85
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące podrażnienia oczu, suchości oraz możliwych chemicznych lub klimatycznych wyzwalaczy.
Kalangara, J. P., Galor, A., Levitt, R. C., Felix, E. R., Alegret, R., Sarantopoulos, C. D. (2016). Burning Eye Syndrome: Do Neuropathic Pain Mechanisms Underlie Chronic Dry Eye? Pain Medicine, 17(4), 746–755.
(
https://doi.org/10.1093/pm/pnv070
)
Przypis końcowy 87
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zespołu pieczenia jamy ustnej oraz omawianych lokalnych czynników drażniących.
Kohorst, J. J., Bruce, A. J., Torgerson, R. R., Schenck, L. A., Davis, M. D. P. (2015). The prevalence of burning mouth syndrome: a population-based study. British Journal of Dermatology, 172(6), 1654–1656.
(
https://doi.org/10.1111/bjd.13613
)
Carreño-Hernández, I., Cassol-Spanemberg, J., Rodríguez de Rivera-Campillo, M. E., Estrugo-Devesa, A., López-López, J. (2021). Is Burning Mouth Syndrome a Neuropathic Pain Disorder? A Systematic Review. Journal of Oral & Facial Pain and Headache, 35(3), 218–229.
(
https://doi.org/10.11607/ofph.2861
)
Kouri, M., Adamo, D., Vardas, E., Georgaki, M., Canfora, F., Mignogna, M. D., Nikitakis, N. G. (2024). Small Fiber Neuropathy in Burning Mouth Syndrome: A Systematic Review. International Journal of Molecular Sciences, 25(21), 11442.
(
https://doi.org/10.3390/ijms252111442
)
Ślebioda, Z., Szponar, E. (2014). Burning mouth syndrome – a common dental problem in perimenopausal women. Przeglad Menopauzalny / Menopause Review, 13(3), 198–202.
(
https://doi.org/10.5114/pm.2014.43825
)
Przypis końcowy 95
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące niepewności diagnostycznej przy nieswoistych obrazach dolegliwości.
Macfarlane, G. J., Kronisch, C., Dean, L. E., Atzeni, F., Häuser, W., Fluß, E., Choy, E., Kosek, E., Amris, K., Branco, J., Dincer, F., Leino-Arjas, P., Longley, K., McCarthy, G. M., Makri, S., Perrot, S., Sarzi-Puttini, P., Taylor, A., Jones, G. T. (2017). EULAR revised recommendations for the management of fibromyalgia. Annals of the Rheumatic Diseases, 76(2), 318–328.
(
https://doi.org/10.1136/annrheumdis-2016-209724
)
Jurado-Priego, L. N., Cueto-Ureña, C., Ramírez-Expósito, M. J., Martínez-Martos, J. M. (2024). Fibromyalgia: A Review of the Pathophysiological Mechanisms and Multidisciplinary Treatment Strategies. Biomedicines, 12(7), 1543.
(
https://doi.org/10.3390/biomedicines12071543
)
Przypis końcowy 121
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące bólów głowy lub migreny oraz możliwych wyzwalaczy związanych z powietrzem.
Sato, J., Inagaki, H., Kusui, M., Yokosuka, M., Ushida, T. (2019). Lowering barometric pressure induces neuronal activation in the superior vestibular nucleus in mice. PLOS ONE, 14(1), e0211297.
(
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0211297
)
Przypis końcowy 123
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące przewlekłego bólu, objawów neurologicznych, przetwarzania bodźców i możliwych wyzwalaczy.
St. Amand, R. Paul, Marek, Claudia Craig (2019). What Your Doctor May Not Tell You About Fibromyalgia: The Revolutionary Treatment That Can Reverse the Disease. 4th edition. Grand Central Publishing, New York. ISBN 9781538713259
Przypis końcowy 126
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące przewlekłego bólu, objawów neurologicznych, przetwarzania bodźców i możliwych wyzwalaczy.
Choksi, N. Y., Kodavanti, P. R. S., Tilson, H. A., Booth, R. G. (1997). Effects of polychlorinated biphenyls (PCBs) on brain tyrosine hydroxylase activity and dopamine synthesis in rats. Fundamental and Applied Toxicology, 39(1), 76–80.
(
https://doi.org/10.1006/faat.1997.2351
)
Cory-Slechta, D. A. (1997). Relationships between Pb-induced changes in neurotransmitter system function and behavioral toxicity. Neurotoxicology, 18(3), 673–688
Przypis końcowy 208
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące przewlekłego bólu, objawów neurologicznych, przetwarzania bodźców i możliwych wyzwalaczy.
Inne źródła kliniczne, raporty i literatura przypadków
13 przypisów końcowych
Przypis końcowy 88
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące niejasnego powiększenia nerek i możliwych ogólnoustrojowych czynników obciążających.
Przypis końcowy 89
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące klinicznych obrazów dolegliwości, opisów przypadków i uzupełniającej klasyfikacji medycznej.
Wirtzfeld, N. (2023). Giant Hydronephrosis: A Rare Case Report and Literature Review. Urologia Internationalis, 107(6), 646–652.
(
https://doi.org/10.1159/000529033
)
Mizusugi, M., Kenzaka, T. (2023). Asymptomatic Idiopathic Renal Infarction Detected Incidentally on Contrast-Enhanced Computed Tomography: A Case Report. Medicina, 59(6), 1176.
(
https://doi.org/10.3390/medicina59061176
)
Przypis końcowy 90
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące klinicznych obrazów dolegliwości, opisów przypadków i uzupełniającej klasyfikacji medycznej.
Przypis końcowy 98
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące klinicznych obrazów dolegliwości, opisów przypadków i uzupełniającej klasyfikacji medycznej.
Przypis końcowy 99
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące zapalnych i dolegliwościowych obrazów żołądkowo-jelitowych z ogólnoustrojowymi objawami towarzyszącymi.
Gordon, H., Burisch, J., Ellul, P., et al. (2024). ECCO Guidelines on Extraintestinal Manifestations in Inflammatory Bowel Disease. Journal of Crohn’s and Colitis, 18(1), 1–37.
(
https://doi.org/10.1093/ecco-jcc/jjad108
)
Kilic, Y., Kamal, S., Jaffar, F., Sriranganathan, D., Quraishi, M. N., Segal, J. P. (2024). Prevalence of Extraintestinal Manifestations in Inflammatory Bowel Disease: A Systematic Review and Meta-analysis. Inflammatory Bowel Diseases, 30(2), 230–239.
(
https://doi.org/10.1093/ibd/izad061
)
Przypis końcowy 100
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące klinicznych obrazów dolegliwości, opisów przypadków i uzupełniającej klasyfikacji medycznej.
Przypis końcowy 130
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące klinicznych obrazów dolegliwości, opisów przypadków i uzupełniającej klasyfikacji medycznej.
Wallace, I. J., Worthington, S., Felson, D. T., Jurmain, R. D., Wren, K. T., Maijanen, H., Woods, R. J., Lieberman, D. E. (2017). Knee osteoarthritis has doubled in prevalence since the mid-20th century. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 114(35), 9332–9336.
(
https://doi.org/10.1073/pnas.1703856114
)
Przypis końcowy 175
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące bodźców środowiskowych, takich jak pogoda, jasność lub odczuwanie temperatury.
Autorengruppe Bildungsberichterstattung, Deutsches Jugendinstitut (2022). DJI-Kinderbetreuungsreport 2022: Inanspruchnahme und Betreuungsbedingungen in der Kindertagesbetreuung, Deutsches Jugendinstitut, München.
LBS-Initiative Junge Familie (2021). LBS-Kinderbarometer Deutschland 2021: Stimmungen, Trends und Meinungen von Kindern aus Deutschland, LBS, Münster.
Bertelsmann Stiftung (2023). Ländermonitor Frühkindliche Bildungssysteme 2023, Bertelsmann Stiftung, Gütersloh.
Tandon, P. S., Saelens, B. E., Zhou, C., Christakis, D. A. (2018). A comparison of preschoolers’ physical activity indoors versus outdoors at child care. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15(11), 2463.
(
https://doi.org/10.3390/ijerph15112463
)
Larouche, R., Garriguet, D., Gunnell, K. E., Goldfield, G. S., Tremblay, M. S. (2019). The impact of shorter, more frequent outdoor play periods on preschoolers’ physical activity during childcare: A cluster randomized controlled trial. International Journal of Environmental Research and Public Health, 16(21), 4126.
(
https://doi.org/10.3390/ijerph16214126
)
Przypis końcowy 190
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące ograniczonego dopływu świeżego powietrza w nowoczesnych systemach wentylacji pojazdów i jego skutków dla powietrza w kabinie.
U.S. Energy Information Administration. (2020/2021). Air conditioning was used in 88% of U.S. households; in Florida, 96% of households used air conditioning, with 90% using a central air-conditioning unit. U.S. Energy Information Administration.
Przypis końcowy 194
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące spowolnienia umysłowego, brain fog i osłabienia funkcji poznawczych w kontekście środowiskowym.
Alzheimer’s Association. (2024). 2024 Alzheimer’s Disease Facts and Figures. Chicago, IL: Alzheimer’s Association.
Florida Atlantic University. (2024). Florida Atlantic: Fighting Alzheimer’s Disease. Boca Raton, FL: Florida Atlantic University.
Przypis końcowy 195
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące spowolnienia umysłowego, brain fog i osłabienia funkcji poznawczych w kontekście środowiskowym.
Florida Department of Health. (2025). 2022 Florida Behavioral Risk Factor Surveillance System Data Book. Tallahassee, FL: Florida Department of Health.
Przypis końcowy 196
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące spowolnienia umysłowego, brain fog i osłabienia funkcji poznawczych w kontekście środowiskowym.
Florida Department of Health. (2025). 2022 Florida Behavioral Risk Factor Surveillance System Data Book. Tallahassee, FL: Florida Department of Health.
Przypis końcowy 198
Kontekst tematyczny:
Źródła dotyczące klinicznych obrazów dolegliwości, opisów przypadków i uzupełniającej klasyfikacji medycznej.
Florida Department of Health. (2023). Florida Cancer Registry (Florida Cancer Data System). Tallahassee, FL.
American Cancer Society. (2023). Cancer Facts & Figures 2023. Atlanta, GA.
